ΑI ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΑΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑΙ ΤΟΥ ΟΝΟΜΑΤΟΣ ΘΡΑΚΗ ΣΥΜΒΟΛΗ ΕIΣ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΚΗΝ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΝ.

Του Καθηγητού του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. ΑΔ. ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΥ

Σ’ αυτή την έκδοση θα παρουσιάσουμε στους επισκέπτες μας, μια πραγματεία που αναφέρεται στην Θράκη μας. Αυτή η διατριβή του Καθηγητού του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. ΑΔ. ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΥ μας προσέφερε μεγάλη συγκίνηση όχι μόνο διότι αναφέρετε στους άξονες : Η παναρχαία Θράκη ως Βορεία ήπειρος – Η Αρχαία Ελληνική – Η Ρωμαίκή και η Παλαιοβυζαντινή Θράκη – Το Βυζαντινόν θέμα εν Ευρώπη – Το θέμα των Θρακησίων εν Μικρά Aσία αλλά και διότι η Γλώσσα που είναι γραμμένη, μας πιστοποιεί ότι Η Γλώσσα μας είναι η Πατρίδα μας κάτι που οι περισσότεροι το έχουν ξεχάσει.

Το Portal του Apodimos.com προτρέπει όλους Έλληνες και τους Απόδημους αδελφούς μας διαβάζοντας την διατριβή να γευθούν και τις γνώσεις για την Θράκη μας και την Ελληνική γλώσσα μας.

ΑI ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΑΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑΙ ΤΟΥ ΟΝΟΜΑΤΟΣ ΘΡΑΚΗ ΣΥΜΒΟΛΗ ΕIΣ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΚΗΝ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΝ.

Η κατά μέγα μέρος άγνωστος παρά τοις αρχαίοις προς Βορράν της κυρίως Ελλάδος χώρα, από την οποίαν κατήλθεν ο Ορφεύς και οι άλλοι μυθολογούμενοι αοιδοί φέροντες την παναρχαίαν ιεράν ποίησιν και τας φοιβολήπτους λατρευτικάς τελετάς, ήτο η υπό γενικωτάτην έννοιαν κατά την αρχαιότητα καλουμένη Θράκη. Πολύ αργότερα, κατά τον Μεσαίωνα, έλαβε το όνομα Θράκη η ωρισμένην εδαφικήν έννοιαν έχουσα περιωρισμένη χώρα, η παρά τον Εύξεινον Πόντον περιοχή, η έχουσα την υπέροχον ιστορικήν τιμήν, ότι εις την Ανατολικωτάτην αυτής άκραν ήκμασε μία από τας μεγάλας μητροπόλεις του Ελληνικού Έθνους και συγχρόνως μία από τας μεγάλας ιστορικάς πόλεις της ανθρωπότητος. Δεν υπάρχει δε εν τω κόσμω χώρα, της οποίας η ονομασία να έλαβε τόσον ποικίλας και περιπετειώδεις εννοίας, όπως η ονομασία Θράκη. Υπάρχουν παραδείγματα επεκτάσεως (σπανιώτερον στενώσεως) της εννοίας γεωγραφικών ονομάτων, ως έδειξεν εν αξιολόγω αύτού διατριβή ο συνάδελφος κ. Κ. Άμαντος¹ ,αλλ’ η επέκτασις αύτη υπήρξε παροδική ή συγκεχυμένη πως. Του ονόματος όμως Θράκη, ως γεωγραφικής εννοίας, έχομεν καθωρισμένην και διαρκή την έννοιαν, περιοριζομένην κατόπιν συν τη παρόδω μακρών χρονικών περιόδων. Από την έννοιαν μεγάλης Βορείας ηπείρου περιεστάλη εις την έννοιαν της χώρας της μεταξύ Προποντίδος και του Αιγαίου Πελάγους. Ενταύθα δεν θα ασχοληθώ ούτε περί της ιστορίας της Θράκης, ούτε περί των Θρακών. Αλλ' η ανάπτυξις των διά μέσου των αιώνων περιπετειών εν τη ιστορική γεωγραφία του ονόματος, ελπίζω, θα είναι ενδιαφέρον ανάγνωσμα διά τα αξιόλογα «Θρακικά». Εννοείται ότι ο περισσότερος λόγος θα αναφέρεται εις την Βυζαντινήν περίοδον².

Α΄ Η ΑΧΑΝΗΣ - ΕΠΕΙΤΑ Η ΕΥΡΥΤΑΤΗ ΘPΑKH

Η άλλοτε προταθείσα γνώμη, ότι η λέξις Θράκη³ είναι σημιτική (thragh = πόρος) και σημαίνει την από της Ασίας διά του πορθμού του Βοσπόρου χωρισθείσαν χώραν, δεν είναι, φαίνεται, πιθανή, συμβιβάζεται όμως με την έννοιαν, η οποία εδίδετο εις το όνομα κατά τους αρχαιοτέρους χρόνους. Αι εκ της πολιάς αρχαιότητος ειδήσεις παριστάνουν, ότι εις την φαντασίαν των παμπαλαίων κατοίκων της Ελλάδος, ίσως όχι Ελλήνων ακόμη, η Θράκη εθεωρείτο ως το τέταρτον, το βορειότερον μέρος του κόσμου. Κατά μυθικάς παραδόσεις, τας οποίας διέσωσεν ο Βυζαντινός Τζέτζης εις τα σχόλια εις Λυκόφρονα ( στ .894), ο Ωκεανός είχε τέσσαρας θυγατέρας Ασίαν, Λιβύην, Ευρώπην και Θράκην⁴. Και αν ο Ευστάθιος λέγη ότι η Θράκη είχε σχήμα ενός μεγάλου C, εννοεί ότι περιελάμβανεν όλον το Βόρειον μέρος του κόσμου. Αλλ ' ήδη, και εις τους πολύ παλαιούς χρόνους, η έννοια περιεστάλη ολίγον, Θράκη εσήμαινεν όλον το Βόρειον μέρος της Ευρώπης, αλλά το ανατολικώτερον, περιελάμβανεν ακόμη και την Μακεδονίαν προς Νότον, περιελάμβανε δε και αυτήν την αχανή Σκυθίαν προς Βορράν. Η τόσον ευρεία, και οπωσδήποτε συγκεχυμένη πως γεωγραφική αύτη έννοια έμεινεν επί αιώνας μακρούς, καθ' όλην ίσως την προϊστορικήν περίοδον. Από τας αρχάς δε της ιστορικής περιόδου πιθανώτατα ήρχισε μεν ν' αποδίδεται το όνομα Σκυθία, ως γενική ονομασία, εις την άγνωστον και ατέρμονα ΒΑ. χώραν της Ευρώπης, εξηκολούθει όμως επί πολύν ακόμη χρόνον ως Θράκη να θεωρήται συνολικώς η όλως απροσδιόριστος προς Βορράν της κυρίως Ελλάδος χώρα. Σκυθία και Θράκη ήσαν κάπως συγκεχυμέναι έννοιαι, ακόμη και επί των χρόνων του Ηροδότου (τον Ε΄ αιώνα), ο οποίος την Θράκην θεωρεί ως το προς την θάλασσαν μέρος της Σκυθίας, χώραν δ’ ευρυτάτην, μετά την Ινδικήν, «πάντων άνθρώπων»⁵.

Εν τω συνόλω, η γεωγραφική ονομασία Θράκη διήγειρεν εις τους αρχαιοτέρους Έλληνας την έννοιαν μιας χώρας μεγίστης του Βορρά, του πάντοτε ελκύοντος την φαντασίαν των ανθρώπων, χώρας, η οποία ήρχιζεν από τον Θεσσαλικόν Πηνειόν εις τα Βόρεια σύνορα της Ελλάδος και έφθανε, δεν εγνώριζον και αυτοί, έως ποίον σημείον, προς Βορράν, προς Δυσμάς, προς Ανατολάς, περιελάμβανε δηλαδή, ανεξαιρέτως και συγκεχυμένως, όλας τας υπεράνω της Θεσσαλίας χώρας, με αόριστον τέρμα. Η τοιαύτη γενικωτάτη έννοια, η συνδεομένη με μίαν άγνωστον και μυστηριώδη, ούτως ειπείν, απέραντον δε υπερβόρειον χώραν, ερμηνεύει δύο άλλας σπουδαίας αντιλήψεις περί των Θρακών. Ως άνδρες του Βορρά, ήσαν άνδρες ορμητικής ανδρείας. Η Θράκη ήτο η χώρα όχι μόνον των ανέμων του Βορρά, αλλά και η χώρα της διαμονής του Άρεως. Ως όνομα της Θράκης αναφέρεται και το Αρία, το οποίον δύναται να ετυμολογηθή από τον Άρην, αφού η χώρα ήτο κατά τον Ευριπίδην «Άρεως οίκητήριον»⁶. Με την ονομασίαν και την ετυμολογίαν ταύτην συνδέεται και η επί μακρούς αιώνας φήμη των Θpακών ως λαού ανδρείου και πολεμοχαρούς, όχι μόνον κατά την αρχαιότητα, αλλά και κατά τους Βυζαντινούς ακόμη χρόνους. Τα τάγματα των Θpακών κατελέγοντο, ως θα ίδωμεν, εις τα γενναιότερα και ορμητικώτερα των στρατευμάτων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ακόμη δε σπουδαιότερον είναι, ότι εις την γενικωτάτην έννοιαν της Θράκης, ως χώρας υπερβορείου, περιεσώθησαν αναμνήσεις μεγάλων γεγονότων της ιστορίας του Ελληνικού έθνους και των Ελληνικών γραμμάτων. Απεκρυσταλλώθησαν δ’ αύται εις τους μύθους περί της από της Θράκης, ήτοι από των Βορείων χωρών, καθόδου των μυθολογουμένων μυστηριωδών αοιδών και των οργιαστικών λατρευτικών τελετών, των οποίων η τέλεσις συνεδέετο με ιερούς ύμνους. Με άλλους λόγους, από την Θράκην, ήτοι από τον Βορράν, ήλθον όχι μόνον οι πρώτοι Ελληνικοί λαοί, αλλά και τα πρωτογενή λογοτεχνικά είδη, εις τα οποία πρέπει ν’ αναζητηθή η ένδοξος γένεσις της Ελληνικής λογοτεχνίας⁷.

Ολίγον κατ’ ολίγον, αλλά με την πάροδον αιώνων μακρών, αρχίζουν αι συγκεχυμέναι γεωγραφικαί έννοιαι να καθαρίζωνται, προσέτι δε και να καθορίζωνται, εις το πνεύμα των παναρχαίων ανθρώπων. Αν και βλέπωμεν ακόμη και τον Ηρόδοτον να διατηρή την μνήμην παλαιών παραδόσεων, όμως δυνάμεθα να διΐδωμεν ότι από την ηώ ήδη της ιστορικής περιόδου αρχίζει το όνομα Θράκη να σημαίνη κάτι τι περισσότερον ωρισμένον. Όταν ο Όμηρος λέγη: «Θρηκών όρεα νιφόεντα» (Iλ. Ξ. 227), -«έν Θρήκη έριβώλακι, μητέρι μήλων» (Λ, 222), ότι δηλαδή η χώρα, την οποίαν εννοεί, είναι πλουσία όχι μόνον εις κτηνοτροφίαν, αλλά και εις οίνον,- βεβαίως αποβλέπει εις ωρισμένην γεωγραφικήν περιοχήν, έστω και ευρυτάτην. 'Αλλως τε καθορίζει και μέρη της Θράκης, την Πιερίαν, την Ημαθείαν, την Παιονίαν, και λαούς αυτής, τους Παίονας, τους Κίκονας, ακόμη και όρη ωρισμένα, αυτόν τον Όλυμπον και τον Άθων.

Χωρίς να έλθω εις λεπτομερεστέρας ερεύνας, -άλλος περιορίζων το θέμα του, ας φυλοκρινήση τα κατά την αρχαιοτάτην ταύτην εποχήν, -συνολικώς δύναμαι να είπω ότι τα όρια της Θράκης, εν τη ευρυτάτη εκτάσει αυτής, ήσαν τα εξής: προς Ν. ο Πηνειός ποταμός και η θάλασσα, προς Α. ο Ελλήσποντος, η Προποντίς, ο Εύξεινος Πόντος, προς Δ. το Ιλλυρικόν και προς Β. ο Δούναβις. (Θράκη λοιπόν από τους πρώτους ιστορικούς χρόνους ήτο όλη η προς Β. της Ανατολικής Ελλάδος χώρα, από τον Θεσσαλικόν Πηνειόν έως τον ποταμόν Δούναβιν). Οι ιστορικοί και οι γεωγράφοι νομίζουν ότι η ευρυτάτη αύτη ένvοια έμεινεν έως την εποχήν της Ρωμαιοκρατίας, θα επανεύρωμεν όμως αυτήν και κατά την Βυζαντινήν περίοδον, την παλαιοτέραν. Και ούτω δυνάμεθα να είπωμεν ότι από τον Η΄ π.Χ. έως τον Ζ΄ μ.Χ. ήτοι επί δεκαπέντε ολοκλήρους αιώνας, παρά πάσαν κατά περιόδους στένωσιν της εννοίας, το όνομα Θράκη δεν έπαυσε να σημαίνη την μέχρι του ποταμού Δουνάβεως ευρυτάτην Βορείαν χώραν της Ελληνοϊλλυρικής Χερσονήσου, της Βαλκανικής σήμερον λεγομένης Χερσονήσου του Αίμου.

Σημειωτέον όμως ότι, καθ’ όσον ακόμη ευκρινέστεραι εγίνοντο αι γεωγραφικαι γνώσεις των Ελλήνων, αι προς Δ. χώραι απεσπώντο από την γεωγραφικήν έννοιαν της Θράκης. Δυτικόν λοιπόν όριον της Θράκης έγινεν ο ποταμός Στρυμών, εξηκολούθησεν όμως να φθάνη η χώρα προς Β. έως τον Δούναβιν. Ούτω πρέπει να εννοηθή το του Ηροδότου: «ή Θρηίκη τό είς θάλασσαν προκέεται» (4,99), Και αυτός προσέτι ο Στράβων (τον Α΄ αι μ. Χ.) ούτως εννοεί την Θράκην, όταν λέγη ότι ο ποταμός Ίστρος έχει εν δεξιά «τήν τε Θράκην απασαν καί τήν Ίλλυρίδα» (C. 129). Η Μακεδονία περιλαμβάνεται εις την Θράκην ακόμη και κατά τους πρώτους μετά Χριστόν χρόνους (ως λέγουν οι αρχαίοι γεωγράφοι, ο Εκαταίος, ο Σκύλαξ, οι Ρωμαίοι Πομπόνιος Μέλας και ο Πλίνιος). Ο Στράβων λέγει: «έν Θράκη, η νύν Μακεδονία καλείται» (απόσπ. 24 εκ του βιβλίου Ζ). Από τους πρώτους λοιπόν ιστορικούς χρόνους θεωρώ, ότι ήρχιζε να εξαιρήται από την Θράκην η προς το Αδριατικόν πέλαγος τετραμμένη Βορεία χώρα, η Ιλλυρίς, είτε Ιλλυρία (η κατόπιν Δαλματία). Η Θράκη επί του Μεγάλου Αλεξάνδρου, η Θράκη του Ερατοσθένους (περί το 200 π.Χ.), ακόμη και των κατόπιν χρόνων έφθανεν έως τον Ίστρον ποταμόν, και είχε Δ. όριον τον Στρυμόνα⁸.

Αύτη ήτο η Θράκη των αρχαίων της παλαιάς εποχής, κατά τους προ Χριστού χρόνους, ήτο δηλαδή η υπεράνω της Θεσσαλίας προς Βορράν μέχρι του Δουνάβεως ευρεία χώρα, η προς την Ανατολικήν θάλασσαν τετραμμένη. Ποία ήτο η ανθρωπογεωγραφική διαμόρφωσις της μεγάλης ταύτης χώρας, το έδαφος και τα προϊόντα, ποίοι ήσαν οι Θρακικοί λαοί, η θρησκεία, αι πόλεις, αι πολιτικαί και αι εθνογραφικαί διαιρέσεις, δεν είναι του παρόντος να εξετάσω⁹. Σημειωτέον μόνον ότι Θρακικοί λαοί ευρίσκονται, ακόμη και κατά τας αρχάς της ιστορικής περιόδου, εις την Μικράν Ασίαν περί τον Σαγγάριον ποταμόν, μεταξύ των παραλίων του Ευξείνου Πόντου και της Προποντίδος, εκ τούτων δε και η χώρα αύτη, η συνήθως καλουμένη Βιθυνία, ωνομάζετο και Θράκη (Ηροδ. Ι, 28, Ξενοφ. Ανάβ, 6, 2, κλπ.). Διά τούτο η παναρχαία Θράκη εξετείνετο και εις την αντίπεραν Ασιατικήν ακτήν, πέραν και του Σαγγαρίου ακόμη. Το δε ισχυρόν Θρακικόν Βασίλειον του Λυσιμάχου, το μετά τον θάνατον του Μεγάλου Αλεξάνδρου ιδρυθέν, έφθανε μεν προς Β. έως τον Ίστρον, εξετείνετο δε και αυτό εις την Μικράν Ασίαν. Αλλά και κατά τον Μεσαίωνα ευρίσκομεν, ως θα ίδωμεν, μεγάλην χώραν της Μικράς Ασίας να διατηρή επί αιώνας την ανάμνησιν του ονόματος Θράκη.

Β΄

ΣΤΕΝΩΣΙΣ ΤΙΣ ΕΝΝΟΙΑΣ .

Η ΘPΑKH ΕΠΙ ΤΗΣ ΡΩΜΑΙΟΚΡΑΤΙΑΣ

Η ευρεία έννοια του ονόματος Θράκη διετηρήθη μέχρι της Ρωμαιοκρατίας, μάλλον της Αυτοκρατορίας, δεν έπαυσεν όμως να ενθυμήται αυτήν η ποίησις, και οι μεταγενέστεροι Λατίνοι ποιηταί λέγοντες Θράκην συχνά εννοούν την μέχρι του Δανουβίου εκτεινομένην χώραν. Θα ίδωμεν δε ότι αργότερα πάλιν επανέρχεται η ευρεία έννοια και ως πραγματική γεωγραφική έκφρασις.

Ευθύς από τους χρόνους της ιδρύσεως της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας η Θράκη καθωρίσθη ακριβέστερον γεωγραφικώς και πολιτικώς. Ο Αυτοκράτωρ Αύγουστος διήρεσε την ευρείαν μέχρι του Δουνάβεως χώραν εις δύο μεγάλα τμήματα, εις την κάτω του Αίμου και εις την προς Β. του Αίμου χώραν μέχρι του μεγάλου ποταμού. Το τελευταίον τούτο τμήμα είναι η χώρα η λαβούσα το εγχώριον όνομα του τόπου Μυσία, «Μυσία ή έν Εύρώπη» (κατ’ αντίθεσιν προς την εν τη Μικρά Aσία Μυσίαν), η γνωστή Ρωμαϊκή επαρχία Moesia. Η μεγάλη αύτη Ρωμαϊκή επαρχία διηρέθη αργότερα εις εξ μικροτέρας, αι οποίαι περιελαμβάνοντο εις δύο μεγάλα τμήματα καλούμενα Moesia Superior το Δυτικόν, και Moesia Inferior το Ανατολικόν μέρος.

Η Ρωμαϊκή επαρχία της Θράκης είχε τα σύνορα της συνήθως ως Θράκης θεωρουμένης εν τη ιστορία και σήμερον ακόμη χώρας. Προς Δ. είχε σύνορα τον ποταμόν Νέστον και τα όρη Ροδόπην και Όρβηλον, όρια χωρίζοντα αυτήν από την Μακεδονίαν? προς Β. το όρος Αίμος το οποίον την εχώριζεν από την Μυσίαν? προς Α. τον Εύξεινον Πόντον και τον Θρακικόν Βόσπορον? προς Ν. την Προποντίδα, τον Ελλήσοντον και το Αιγαίον πέλαγος. Περιελαμβάνετο δηλαδή εις την Θράκην και η κοινώς λεγομένη σήμερον Ανατολική Ρωμυλία¹⁰. Οποία ήτο η γεωγραφική και πολιτική κατάστασις της Θράκης κατά τους Ρωμαϊκούς χρόνους, ποίαι αι πόλεις, και αι κώμαι, -ταύτα πάντα δύναται ο αναγνώστης να ίδη εις την αξιολογωτάτην επί διδακτορία διατριβήν του κ. Δημητρίου Καλαποθάκη, De Thracia provincia Romana, 1893, την εις το Πανεπιστήμιον του Βερολίνου υποβληθείσαν¹¹. Διά την παρούσαν μελέτην αρκεί η αναγραφή του γεγονότος, ότι κατά την αρχαίαν εποχήν, ακόμη και έως τον Ζ΄ αιώνα μ.Χ, μόνον επί τρεις αιώνας, κατά τους Αυτοκρατορικούς αιώνας, είχεν η Θράκη την περιωρισμένην γεωγραφικήν έννοιαν, η οποία συνήθως αποδίδεται εις αυτήν.

Γ΄.

ΝΕΑ ΕΠΕΚΤΑΣΙΣ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ.

Η ΠΑΛΑΙΟΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΘΡAKH

Η εις τα φυσιολογικά, ας είπωμεν, γεωγραφικά όρια, στένωσις του ονόματος Θράκη δεν διήρκεσεν ή μόνον κατά τους τρεις Αυτοκρατορικούς αιώνας. Τας αρχάς του Δ΄ αιώνος μ.Χ. έγινεν η μεγάλη αναδιοργάνωσις της απεράντου Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, αναδιοργάνωσις καταλήξασα εις την ίδρυσιν της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Η νέα διοικητική διαίρεσις απέδωκε πάλιν εις το όνομα Θράκη την ευρείαν γεωγραφικήν έννοιαν των προ Χριστού χρόνων, την έννοιαν της μέχρι του Δανουβίου εκτεινομένης χώρας. Κατά την νέαν ταύτην διοικητικήν διαίρεσιν, την οποίαν εφήρμοσεν οριστικώς ο Μέγας Κωνσταντίνος εις το Χριστιανικόν ήδη γενόμενον Κράτος, το Ανατολικόν τμήμα αυτού, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία, εχωρίσθη εις δύο μεγάλας εδαφικάς και διοικητικάς διαιρέσεις, εις δύο επαρχότητας. Ήσαν δ' αύται η Praefectura (ρraetοrii) Orientis και η Praefectura Illyrici, ήτοι η επαρχότης της Ανατολής και η επαρχότης της Ευρώπης. Η Praefectura Orientis ήτο διτιρημένη εις πέντε διοικήσεις: την Ανατολήν (τας πέραν του Ταύρου κτήσεις), την Αίγυπτον, την Ασίαν και τέλος την Θράκην.

Η Διοίκησις της Θράκης -Dioecesis Thraciarum -περιελάμβανεν όλην την χώραν την εκτεινομένην από την Θρακικήν θάλασσαν (του Αιγαίου) και την Θρακικήν Χερσόνησον έως τον Κάτω ρουν του Δανουβίου, ο οποίος εις το προς την θάλασσαν τμήμα αυτού ελέγετο ειδικώτερον Ίστρος. Διηρέθη δε εις εξ επαρχίας, αι οποίαι ήσαν:

1.      η Κάτω Μυσία, Μυσία η Δευτέρα, η μεταξύ του Ίστρου και του Αίμου χώρα, η σημερινή Βόρειος Βουλγαρία. Πρωτεύουσαν είχεν η επαρχία αύτη την Μαρκιανούπολιν, την κατόπιν Πρεσθλάβαν, την ονομαστήν διά τους αγώνας του Τσιμισκή τον Ι΄ αιώνα κατά των Ρώσων.

2.      η Σκυθία η Ελάσσων, Scythia Μίnor, η Β.Α. παραλία προς τον Εύξεινον Πόντον έως τα στόμια του Ίστρου, της οποίας πρωτεύουσα ήτο η Τόμις ή οι Τόμοι. Η χώρα αύτη είναι η αποτελούσα την σημερινήν Δοβρουτζάν, της οποίας η παλαιά πρωτεύουσα έγινεν η Κωνσταντιανή των Ρωμαίων, Κωνσταντία των Βυζαντινών, Κωνστάντζα της σημερινής Ρουμανίας

3.      η Θράκη υπό στενήν έννοιαν, ήτοι η χώρα η από του Αίμου έως τον 'Εβρον ποταμόν έχουσα πρωτεύουσαν την Φιλιππούπολιν.

4.      ο Αιμιμόντος (Hoemi montis) εις το Ανατολικόν μέρος έως τον Εύξεινον Πόντον με πρωτεύουσαν την Αδριανούπολιν. Εις τας δύο ταύτας επαρχίας περιλαμβάνεται και η Ανατολική Ρωμυλία, η προς Ν. του Αίμου Βουλγαρία. -Μικρότεραι δ' επαρχίαι ήσαν

5.      η Ροδόπη, η από το ομώνυμον όρος προς Ν. παραλία με πρωτεύουσαν τον Αίνον, εις τας εκβολάς του Έβρου (παλαιότερον την Τραϊανούπολιν), -και τέλος η Ευρώπη, η Ευρωπαϊκή παραλία της Προποντίδος και του Ελλησπόντου, έχουσα πρωτεύουσαν την Ηράκλειαν (την αρχαίαν Πέρινθον).

Αύτη ήτο η ευδαίμων εν τη ιστoρία χώρα, η περί την βασιλίδα των πόλεων,την Κωνσταντινούπολιν, χώρα. Τοιαύτην παρουσιάζει την εδαφικήν και διοικητικήν διαίρεσιν της Διοικήσεως της Θράκης τας αρχάς του Ε΄ αιώνος η πολύτιμος γεωγραφική και ιστορική πηγή, η Notitia dignitatum et administrationum Orientis (έκδ. Seeck, 1877). Αύτη ήτο η από του Μεγάλου Κωνσταντίνου διαίρεσις, η οποία διήρκεσεν έως τον Ζ' αιώνα. Επί τέσσαρας λοιπόν σχεδόν αιώνας, από τον Δ΄ έως τον Ζ΄ μ.Χ. ήτοι κατά τους παλαιοβυζαντινούς χρόνους, το όνομα Θράκη είχε την προ Χριστού ευρείαν έννοιαν, την αποδιδομένην εις όλον το Α. ήμισυ της υπέρ την Θεσσαλίαν χώρας έως τον Ίστρον ποταμόν, έως δηλονότι τον Κάτω ρουν του Δουναβίου. Και έρχονται εις τον νουν αι λέξεις του Ηροδότου: «ή Θρηίκη τό είς θάλασσαν προκέεται» (4, 99). Ευνόητον λοιπόν είναι το κατ' αρχάς παράδοξον νομιζόμενον, ότι η Διοίκησις της Θράκης δεν υπήγετο διοικητικώς εις την επαρχότητα του Ιλλυρικού, ήτοι την Ευρώπην, αλλ’ εις την επαρχότητα της Ανατολής, προς την οποίαν εφαίνετο περισσότερον συναρμοζομένη.

Περί της Θράκης, ως Ρωμαϊκής επαρχίας, δεν εχρειάζετο να γίνη λόγος ευρύτερος, διότι ήσαν γνωστά τα κατ’ αυτήν και μάλιστα με την διατριβήν του κ. Καλαποθάκη. Είναι όμως ανάγκη να ενδιατρίψω ολίγον εις τα κατά την Θράκην των πρώτων αιώνων, Δ' -Ζ', της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, διότι ουδείς περί αυτής έχει ασχοληθή, και το θέμα είναι, δύναμαι να είπω, σχεδόν άγνωστον. Ο κ. Άμαντος παρετήρησεν ήδη την ευρείαν, αλλά και αόριστόν πως έννοιαν, ως λέγει, την οποίαν Βυζαντινοί συγγραφείς αποδίδουν εις το όνομα Θράκη¹². Η μέχρι του Ίστρου Θράκη κατά τους Δ΄ -Ζ΄ αιώνας μ.Χ. δεν ήτο αόριστος, αλλά πραγματική γεωγραφική και διοικητική έννοια. Τούτο δεικνύουσι σαφώς όχι μόνον η κατά την Notitiam διοικητική διαίρεσις, αλλά και πολλά χωρία Βυζαντινών ιστορικών του Ε΄ και Στ΄ αιώνος. Ο Ολυμπιόδωρος (του Ε΄ αιώνος) διακρίνει τας προς Ν. του Δανουβίου Βορείας χώρας απλώς εις Ιλλυρικόν και Θράκην. Ο σύγχρονος με αυτόν Πρίσκος αναφέρει Ρωμαίον (Βυζαντινόν) στρατηγόν, ο οποίος «είχε τήν πρός τω Θρακίω μέρει του ποταμου (του Ίστρου) φυλακήν»¹³.

Ακόμη και ο lουστινιανός τον Στ΄ αιώνα, ως και οι προ αυτού Αυτοκράτορες, διώρισε στρατηγούς της Θράκης. ίνα μη διαβώσιν οι βάρβαροι τον ποταμόν. Τοιούτος ήτο ο γενναίος στρατηγός Χιλβούδιος, τον οποίον ο lουστινιανός διώρισε το 531 «Θράκης στρατηγόν επί τη τού Ίστρου ποταμού φυλακή...όπως μηκέτι τοίς ταύτη βαρβάροις ο ποταμός διαβατός έσται»¹⁴. Εις το Περί κτισμάτων (de aedificiis), καταλέγων ο Προκόπιος τα οχυρώματα και ερύματα, τα οποία έκτισεν ο lουστινίανός εις την Θράκην αναφέρει και «τρία εξής όχυρώματα παρά τήν του Ίστρου ηϊόνα» (σ. 292 εκδ. Βόννης). Φανερωτάτην δ’ απόδειξιν της ευρυτάτης εννοίας του ονόματος Θράκη αναφέρει ο σοφιστής και ιστορικός Μάλχος, ο οποίος έγραψε Βυζαντινήν ιστορίαν, «Βυζαντιακά», επί του Αυτοκράτορος Ζήνωνος (τα τέλη του Ε΄ αιώνος). Ο Μάλχος παριστάνει τον αρχηγόν των Γότθων Θευδέριχον παραπονούμενον προς τον Βυζαντινόν στρατηγόν Αδαμάντιον και λέγοντα: «εγώ μέν έξω τής όλης Θράκης διατρίβειν ηρούμην, πόρρω πρός τήν Σκυθίαν»¹⁵.

Θράκη λοιπόν γενικώς ελέγετο η ευρυτάτη από τον Ίστρον έως την Θρακικήν χερσόνησον χώρα, και δη κατά τους τρομερούς εκείνους αιώνας, κατά τους οποίους ποικιλώνυμοι βάρβαροι διερχόμενοι τον μέγαν ποταμόν εδύουν, ελαφυραγώγουν, έκαιον, ηφάνιζον τας άλλοτε ευδαίμονας και πολυανθρώπους χώρας. Όταν οι Βησιγότθοι διέβησαν επί του Αυτοκράτορος της Ανατολης Ουάλεντος το 376 τον ποταμόν, επέφεραν τόσην καταστροφήν, «ώστε χρυσόν άποδειχθήναι πρός τά Θράκια πάθη τών Μυσών παροιμιώδη λείαν»¹⁶. Εις πάντας τους ιστορικούς των πρώτων αιώνων της Βυζαντινης Αυτοκρατορίας, τον Ευνάπιον, τον Ολυμπιόδωρον, τον Πρίσκον, τον Μάλχον, τον Προκόπιον (εις την Ιστορίαν των Γοτθικών πολέμων), δυνάμεθα να παρακολουθήσωμεν τας ατελειώτους δηώσεις της πολυπαθούς χώρας, η οποία υπήρξεν επί αιώνας, ακόμη και από την προϊστορικήν εποχήν, η διάβασις των προς την Μεσόγειον και τας χώρας του ηλίου κατερχομένων λαών του Βορρά.

Δ΄

ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΝ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΘΡΑKHΣ

Η πολύ στενή σημασία της Θράκης, ως της παρά την Κων/πολιν χώρας, δεν έπαυσεν, ως φαίνεται, ανέκαθεν να συνηθίζεται, ανεπισήμως τουλάχιστον. Εις χωρίον αυτού του Προκοπίου αναγινώσκομεν: Επί τήν Θράκην δέ τό λοιπόν ίωμεν, άρίστην πηγνύμενοί τινα του λόγου κρηπίδα τά έπί Βυζαντίου χωρία» (Περί κτισμ. σ. 294). Μετά τον Ιουστινιανόν δε και επισήμως πλέον η Θράκη περιορίζεται εις τα επικρατήσαντα έκτοτε στενά όρια αυτής.

Από τους μετά τον Ιουστινιανόν χρόνους, και δη από τους χρόνους του Ηρακλείου, η όλη γεωγραφική και διοικητική όψις της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, όπως και καθόλου ο όλος χαρακτήρ του Κράτους, αρχίζει ν’ αλλοιούται. Οι Σλάβοι και οι Βούλγαροι διαβαίνουν ήδη τον Δούναβιν επανειλημμένως και κατά μεγάλας ομάδας, και αρχίζουν να καταλαμβάνουν μονίμους οικήσεις προς Νότον τού μεγάλου ποταμού. Οι Βυζαντινοί στρατηγοί της Θράκης δεν δύνανται πλέον ν’ αντισταθούν εις τον εξακολουθητικόν εκείνον χείμαρρον. Και από τότε αρχίζει να στενεύη η έννοια του ονόματος Θράκη και να επανέρχεται πάλιν εις την επί των Ρωμαίων ιδιαιτέρως ούτω καλουμένην χώραν. Κατά την σκοτεινήν ταύτην περίοδον των Βορείων Βυζαντινών χωρών δυσκόλως δυνάμεθα να παρακολουθήσωμεν επακριβώς τας τύχας του ονόματος. Παρερχόμενοι τους δύο πολυταράχους αιώνας, οι οποίοι χωρίζουν τον Ιουστινιανόν από τον πρώτον Εικονομάχον βασιλέα, τον Λέοντα τον Γ΄, ευρίσκομεν οριστικώς διαμορφωμένην την γεωγραφικήν έννοιαν της εν τη Ευρώπη Θράκης, παραδόξως δε παράγωγον από ταύτης όνομα δηλωτικόν μεγάλης χώρας εις την Ανατολήν, της χώρας της Θρακησίων.

Αλλ’ έρχομαι εις την εξήγησιν των γεγονότων, την οποίαν ευρίσκω εις εν εξαιρέτως πολυσήμαντον χωρίον του ιστορικού και Αυτοκράτορος Κωνσταντίνου του Πορφυρογεννήτου. Μετά τον Ηράκλειον, λέγει, τον Λίβυα εστενώθη η των Ρωμαίων αρχή, και οι μετ’ αυτόν βασιλεύοντες κατένειμον την χώραν των εις μικρά μέρη και έκτοτε ήρχισαν να «έλληνίζουν» (Περί θεμάτων σ. 12 εξ. εκδ. Βόννης). Έκτοτε ευρίσκομεν το Κράτος διαιρούμενον εις πολλάς μικροτέρας διοικητικάς περιφερείας, αι οποίαι είναι τα γνωστά θέματα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Περί της γενέσεως των θεμάτων και του σκοπού αυτών έχουσι λεχθή πολλά και σπουδαία¹⁷. Ημάς ενδιαφέρουν τα δύο θέματα, τα οποία ευρίσκομεν ήδη συγκεκροτημένα από τα τέλη του Ζ΄ αιώνος, το εις την Ευρώπην θέμα της Θράκης και το εις την Ανατολήν θέμα των Θρακησίων.

Εις την Περί των θεμάτων έκθεσιν, την οποίαν μας δίδει ο Αυτοκράτωρ Κωνσταντίνος ο Πορφυρογέννητος, δεν είμεθα υποχρεωμένοι να ίδωμεν μόνον την γεωγραφικήν και διοικητικήν όψιν του Κράτους κατά τον Ι΄ αιώνα, αλλά και κατά την προτέραν, διότι είναι γνωστόν ότι ο συγγραφεύς παραλαμβάνει συχνότατα από παλαιοτέρας πηγάς. Λέγει λοιπόν ο Πορφυρογέννητος εις το Β' βιβλίον (σ. 44 εξ.): «Περί θεμάτων τής Δύσεως ήγουν τής Εύρώπης. Πρώτον θέμα τό έπί τής Δύσεως Εύρώπης κείμενον γής τό όνομάζομεν Θρακώον, έν ω τό Βυζάντιον ίδρυται καί τό τών Ρωμαίων βασίλειον»,(εις το οποίον δηλαδή ευρίσκεται η πρωτεύουσα του βασιλείου των Ρωμαίων, ήτοι των Ελλήνων).

Διά να καθορίσωμεν την γεωγραφικήν έννοιαν του θέματος της Θράκης και την περιωρισμένην αυτού περιοχήν δεν έχομεν να κοπιάσωμεν? διότι αυτός ο βασιλεύς παρέχει λίαν ενδιαφερούσας και χαρακτηριστικάς λεπτομερείας, αι οποίαι επικυρώνουν και διασαφηνίζουν μάλιστα την παλαιοτέραν ευρείαν έννοιαν: «τό τοίνυν θέμα τής Θράκης αρτι τήν θέσιν καί τήν όνομασίαν έλαχε θέματος, αφ’ ού τό τών Βουλγάρων γένος τόν Ίστρον ποταμόν διεπέρασεν». Προσθέτει δε κατωτέρω τα εξής σημαντικώτατα? ότι, μετά τας επιδρομάς των βαρβάρων, «είς μικρά τμήματα διηρέθη ή τής Θράκης άρχή? η τε γάρ Βουλγαρία καί αύτός ο Ίστρος καί τό περιώνυμον ορος... Αίμος, τής Θράκης είσί μέρη, νυνί δέ άλλότρια χρηματίζουσιν».

Έγινε δε, κατά τον Πορφυρογέννητον πάλιν, «ή τών βαρβάρων περαίωσις έπί τον Ίστρον ποταμον είς τά τέλη τής βασιλείας Κωνσταντίνου του Πωγωνάτου» (π. θεμ. σ. 48), τούθ' όπερ είναι η ιστορική αλήθεια. Ώστε από το 680 μ.Χ. ότε οι Βούλγαροι εγκατεστάθησαν εις τας έκτοτε μονίμους οικήσεις αυτών, αρχίζει η στένωσις της εννοίας του ονόματος Θράκη. Και εξακολουθεί μεν να έχη η Θράκη ανεπισήμως έννοιαν ευρυτέραν, διότι το όνομα σημαίνει την μέχρι του Αίμου περίπου χώραν, επισήμως όμως λαμβάνει πολύ περιωρισμένην σημασίαν. Το θέμα της Θράκης ορίζεται ίσως από γραμμήν, η οποία αρχίζει ολίγον κάτω της Σωζοπόλεως (της παλαιοτέρας Απολλωνίας) προς τον Εύξεινον, κατέρχεται προς το Διδυμότειχον, διευθύνεται προς Δ. είτα στρέφει οπίσω και τέλος καταβαίνει προς την θάλασσαν, ακολουθούσα πιθανώς τον ρουν του Έβρου¹⁸. Έξω του θέματος, ήτοι της Βυζαντινής διοικητικής διαιρέσεως, μένει όχι μόνον η Φιλιππούπολις, η οποία ήτο άλλοτε Θρακική πόλις, αλλά και η Αδριανούπολις. Η Βόρειος Θράκη έως τον Δούναβιν, με την Βουλγαρίαν συμπεριλαμβανομένην, απετέλει το θέμα της Μακεδονίας, η δε κεντρική Μακεδονία το θέμα της Θεσσαλονίκης, εις το μεταξύ δε ήτο το θέμα του Στρυμόνος. Σημειωτέον ότι η εκκλησιαστική ονομασία διετήρησε μακρότερον χρόνον ευρυτέραν έννοιαν (Hieroclis Synecdemus, έκδ. Parthey, 1886). -Ενίοτε συνδυάζεται εις την επίσημον γλώσσαν, και δη την εκκλησιαστικήν, η Θράκη και η Μακεδονία: «Έξαρχος πάσης Θράκης καί Μακεδονίας». Πιθανώτερον φαίνεται ότι το απασχολούν ημάς, «θέμα τής Θράκης» ήτο ακόμη περισσότερον περιωρισμένον, αφού το μέγιστον μέρος αυτού κατελάμβανον τα θέματα της Μακεδονίας και του Στρυμόνος. Πιθανόν είναι, ότι ήρχιζεν από τον Εύξεινον Πόντον και κατέληγε προς Ν. της Ραιδεστού εις την Προποντίδα¹⁹. Δύσκολον βεβαίως είναι να καθορίσωμεν τα όρια με ασφαλή ακρίβειαν εξετάζοντες τας πηγάς. Η έννοια είναι συνήθως ασαφής, διότι η επίσημος ονομασία εκυμαίνετο με την κοινήν έννοιαν της συνήθως λεγομένης Θράκης. Εγώ όμως προχωρώ ακόμη περισσότερον. Κατά τους χρόνους των Παλαιολόγων ίσως θέμα της Θράκης ελέγετο μόνον η Κωνσταντινούπολις και τα περίχωρα. Διότι από την εγκατάστασιν των Φράγκων εις τας Ελληνικάς χώρας, όπως θα δείξω άλλοτε, η λέξις θέμα εσήμαινεν επισήμως μικράν επαρχίαν αποτελουμένην από την κυρίαν πόλιν και την περί αυτήν χώραν («θέμα Λακεδαιμονίας -Βερροίας -Καστορίας» κ.λ.). Η κατάτμησις των άλλοτε μεγάλων θεμάτων της Ελληνικής Αυτοκρατορίας είχεν αρχίσει πολύ ενωρίς²⁰.

Γενικώς παρατηρείται τούτο το περίεργον, ότι κατά την προϊούσαν πάροδον των αιώνων, εφ’ όσον περιστέλλεται η έννοια του ονόματος Θράκη, κατά τοσούτον ευρύνεται η έννοια του ονόματος Μακεδονία. Κατά τους τελευταίους δ’ αιώνας της Αυτοκρατορίας η έννοια του ονόματος Θράκη φαίνεται ότι παρακολουθεί και τας τραγικάς τύχας αυτής, Κατά την βραχείαν εποχήν της Λατινικής Αυτοκρατορίας της Κωνσταντινουπόλεως, έπειτα κατά την εποχήν των Παλαιολόγων η επίσημος Θράκη ήτο το μικρόν και στενόν προς τον Εύξεινον και την Προποντίδα έδαφος, το οποίον έμεινεν ελεύθερον από την φοβεράν άμπωτιν και παλίρροιαν των πολυποικίλων αλλοφύλων λαών, οι οποίοι συνωθούντο εις την παρά την πρωτεύουσαν χώραν. Όταν λέγωμεν ότι η Λατινική Αυτοκρατορία περιελάμβανε την Θράκην, την οποίαν κατέκτησεν ο Βαλδουΐνος από το 1204, βεβαίως πρέπει να εννοούμεν χώραν περιωρισμένην, ακόμη δε στενωτέραν χώραν, όταν λέγωμεν ότι η αρχή των τελευταίων Παλαιολόγων περιωρίζετο εις την Θράκην. Δεν έπαυσαν όμως οι τελευταίοι Βυζαντινοί ιστορικοί να λαμβάνουν την Θράκην και με την συνήθη ευρείαν έννοιαν. Ούτως ο Καντακουζηνός λέγει? «πρός τήν έν Θράκη τού Χριστού πόλιν» (την Χριστούπολιν, περιλαμβάνει δηλαδή και μέρος της Α. Μακεδονίας, τ. Ι. σ. 35, Βόννης). Ο Καντακουζηνός συνηθίζει να διαιρή την Θράκην εις την παράλιον και εις την Άνω Θράκην²¹, περιλαμβάνει εις αυτήν και την Αδριανούπολιν (τ. ΙΙ σ. 405). Η ευρεία χώρα, την οποίαν οι Οθωμανοί κατέλαβον το 1365, αναδείξαντες πρωτεύουσαν την Αδριανούπολιν, λέγεται υπό των συγχρόνων Βυζαντινών ιστορικών Θράκη. Αύτη η αληθής Θράκη είναι η κακοδαιμονεστάτη κατά τους ΙΓ΄ -ΙΕ΄ αιώνας χώρα, η οποία υπέστη υπό πολυωνύμους αλλοφύλους, αλλά και ομοεθνείς (κατά τον εμφύλιον πόλεμον του Καντακουζηνού) όσα κακά ουδεμία βεβαίως άλλη χώρα υπέστη ποτέ εν τω κόσμω. Οι Βυζαντινοί ιστορικοί Χωνιάτης, Καντακουζηνός, Γρηγοράς, Χαλκοκονδύλης, εκτραγωγούν τας συμφοράς των Βορείων χωρών. Αύται δ' αι Βόρειαι χώραι ονομάζονται τα Θρακώα μέρη και η όλη Θράκη, προς διάκρισιν από την στενωθείσαν ιδιαιτέραν χώραν²². Ενίοτε λέγονται και Θράκη απλώς. Αλλ’ η ονομασία αύτη, επαναλαμβάνω, δεν είναι επίσημος, είναι η ονομασία η αποδιδομένη εις χώραν ιστορικήν και εκ των ιστορικών αναμνήσεων γνωστήν. Εις την λέξιν λοιπόν Θράκη, καθ' όλην την Βυζαντινήν, νομίζω εποχήν, πρέπει ν’ αποδίδωμεν διπλήν έννοιαν και να έχωμεν υπ’ όψιν ότι, κατά τους αυτούς χρόνους και εις τους αυτούς ενίοτε συγγραφείς, άλλοτε εσήμαινε την ευρείαν Βόρειον υπέρ την Θρακικήν θάλασσαν χώραν, και άλλοτε την παρά την πρωτεύουσαν στενήν εκατέρωθεν των θαλασσών, του Ευξείνου και της Προποντίδος, χώραν²³, Είναι δε σαφές ότι εις φιλολογικάς αναμνήσεις θ’ αποδώσωμεν την απροσδόκητον φράσιν του Χαλκοκονδύλη, ότι οι Τούρκοι επιδραμόντες «τήν τε Θράκην ές Ίστρον έλαύνοντες έληΐζοντο» (σ. 16 Βόνν. πρβλ. σ. l29, 531). Δεν είχεν εξαλειφθή από την μνήμην των λογίων Βυζαντινών η ευρεία Θράκη, η μέχρι του Αίμου. Το περίεργον είναι ότι το δεύτερον ήμισυ του ΙΕ' αιώνος ο Χαλκοκονδύλης ενεθυμήθη και την ευρυτάτην, την μέχρι του Ίστρου Θράκην, σύμφωνος άλλως τε προς εαυτόν, αφού ονομάζει τους Βουλγάρους Μυσούς και τους Σέρβους Τριβαλλούς²⁴ και τους Βλάχους Δακούς (την προς Β. του Δουνάβεως συγκροτουμένην τότε Βλαχίαν ονομάζει Δακίαν).

Παρά τας φιλολογικάς ταύτας αναμνήσεις, αι οποίαι είναι άλλως τε συνηθέσταται εις τους Βουζαντινούς ιστορικούς, και ένεκα των οποίων πρέπει να αναγινώσκωνται με μεγίστην προσοχήν, είναι βέβαιον, ότι η Βυζαντινή Θράκη ήτο πολύ περιωρισμένη. Ίσως κατ' αρχάς το θέμα της Θράκης κατήρχετο έως την Θρακικήν θάλασσαν, δεν έχω όμως αμφιβολίαν ότι συν τω χρόνω περιωρίζετο ακόμη περισσότερον και ότι κατά τους τελευταίους αιώνας της Αυτοκρατορίας έφθανε μόνον εις την θάλασσαν της Προποντίδος, περιλαμβάνον στενήν λωρίδα γης από τον Εύξεινον Πόντον έως την Προποντίδα, ίσως όχι μακράν από το Αναστασιανόν τείχος.

Είναι αληθώς περιεργόταται, συγκρινόμεναι προς αλλήλας, αι γεωγραφικαί τύχαι των ονομάτων της Μακεδονίας και της Θράκης. Το τελευταίον όνομα από αχανή Βόρειον ήπειρον κατήντησε διά προϊούσης στενώσεως της εννοίας να σημαίνη την παρά την Κωνσταντινούπολιν Ευρωπαϊκήν χώραν (εκείνην περίπου, η οποία κατά την Ρωμαϊκήν διαίρεσιν ελέγετο Ευρώπη). Όλως αντιθέτως, το όνομα Μακεδονία, προελθόν από πολύ περιωρισμένην περί την παλαιάν κοιτίδα του Μακεδονικού βασιλείου χώραν, τας Αιγάς (την Έδεσσαν, σήμερον Βοδενά), επεξετάθη μικρόν κατά μικρόν εις πάσας τας ομόρους χώρας. Και το θέμα της Μακεδονίας ήτο μέγιστον εις την Βυζαντινήν Αυτοκρατορίαν, εκτεινόμενον σχεδόν έως τον Ίστρον ποταμόν, και η έννοια της Μακεδονίας ακόμη μεγαλυτέρα, διότι περιελάμβανε και τα θέματα του Στρυμόνος και της Θεσσαλονίκης, ακόμη και την Aλβανίαν²⁵.

Αν ήδη ήθελέ τις να ζητήση την αιτίαν των παραδόξων τούτων ιστορικογεωγραφικών φαινομένων, θα ήτο εύκολος η εύρεσις ως προς την Μακεδονίαν. Η αθάνατος αίγλη του ενδόξου Μακεδονικού βασιλείου, του ενδοξοτέρου εν τη οικουμένη βασιλείου, βεβαίως συνετέλεσεν εις την επέκτασιν της γεωγραφικής εννοίας. Τα πολυθρύλητα ονόματα Αλέξανδρος ο Μακεδών, Μακεδόνες και Μακεδονία δεν έπαυσαν να προκαλούν την γοητείαν των Ελλήνων του Μεσαίωνος, ως βλέπομεν εις τους Βυζαντινούς ιστορικούς. Κατ’ αντίθετον έννοιαν, την στένωσιν της γεωγραφικής σημασίας του ονόματος Θράκη κατά τους Βυζαντινούς χρόνους θα ηδυνάμεθα να εξηγήσωμεν και από τας βαρβαρικάς κατακτήσεις και από τας ιστορικάς περιπετείας, προσέτι ίσως πάλιν από την αίγλην, όχι όμως της χώρας, αλλά της μεγάλης πόλεως, η οποία ηγείρετο παρά τον Θρακικόν Βόσπορον και εις την οποίαν συνεκεντρώνετο ολίγον κατ’ ολίγον με την πάροδον των αιώνων η έννοια της ευρείας παρ' αυτήν χώρας. Εις την Θράκην ανήκεν η Κωνσταντινούπολις, ήρκει αντί όλης της χώρας και ως μόνος αντιπρόσωπος αυτής τοιούτος ανεκτίμητος θησαυρός, «έπεί καί αύτό τό Bυζάντιον, λέγει ο Πορφυρογέννητος (Περί θεμ. σ. 44) τής Θράκης έστί μέρος, τό κάλλιστόν τε καί τιμιώτατον». Ήδη και αυτός ο Προκόπιος: «έπεί καί της Θράκης ή πόλις ου τω κράτει μόνον, άλλά καί χωρίων προέστηκε φύσει» (Περί κτισμάτων, σ. 294).

Καθ’ όν χρόνον ήρχιζεν εις την Ευρώπην η στένωσις της εννοίας του ονόματος Θράκη διά της ιδρύσεως του θέματος, ήτοι τα τέλη του Ζ΄ αιώνος, επεξετείνετο η ανάμνησις της Θράκης εις την Μικράν Ασίαν, όπου εσχηματίσθη μέγα Βυζαντινόν θέμα, φέρον το όνομα θέμα των Θρακησίων. Το Ασιατικόν τούτο θέμα ήτο εκ των σπουδαιοτάτων της Ελληνικής Αυτοκρατορίας, και δη των θεμάτων, τα οποία ελέγοντο «περατικά θέματα», τα πέραν του Βοσπόρου κείμενα. Περιελάμβανε δε τας ενδοξοτάτας ιστορικάς και πλουσιωτάτας συγχρόνως χώρας της Μικράς Ασίας, και δη το μέγιστον μέρος της μερικώτερον λεγομένης Ασίας, της «κατ’ έξοχήν Ασίας» (Λυδίαν, Καρίαν και μέρος της Φρυγίας). Είχε πόλεις είκοσι και μίαν, πολυθρυλήτους εν τη ιστορία πόλεις, την Έφεσον την Σμύρνην, τας Σάρδεις, την Μίλητον. 'Ητο η περιώνυμος περί την Έφεσον και την Πέργαμον χώρα της παλαιάς Iωνίας και έπειτα του μεγάλου Ελληνιστικού βασιλείου της Περγάμου. Ωνομάζετο δε το θέμα των Θρακησίων και με το αρχαίον ένδοξον όνομα Ιωνία, και η υπό των Βυζαντινών ήδη γινομένη συσχέτισις αύτη εδείκνυε την συνέχειαν της εθνικής παραδόσεως. Την σπουδαιότητα του θέματος διαδηλοί ο Κωνσταντίνος ο Πορφυρογέννητος λέγων τον Ι΄ αιώνα: « Τό δέ νυν καλούμενον τών Θρακησίων θέμα πάλαι μέν καί κατ’ άρχάς Ασία μικρά ώνομάζετο καί ό ταύτης κρατών άνθύπατος Ασιάρχης έλέγετο» (Περί θεμ. σ. 22).

Το μέγα τούτο θέμα της Ασίας έλαβε βεβαίως την αρχήν αυτού από Θράκας αποίκους, οι οποίοι από παλαιών χρόνων είχον εποικήσει μέρος της χώρας. Πιθανώτερον είναι ότι ωνομάσθη ούτω, όπως και τα άλλα θέματα, από σώμα στρατού Θρακών, το οποίον ήδρευεν εις την χώραν και οι οποίοι ελέγοντο Θρακήσιοι. Ο Πορφυρογέννητος λέγει: «ώνομάσθησαν δέ Θρακήσιοι διά τό είναι αυτούς έκ της τών Θρακών γης» (σ. 24, και ανωτ.). Αλλά και σώματα στρατού Θρακών, ως μαχιμωτάτων, γνωρίζομεν ότι οι Αυτοκράτορες έστελλον εις την Ασίαν. Ευλόγως δε δυνάμεθα να υποθέσωμεν ότι το Ασιατικόν τούτο θέμα έλαβε την ονομασίαν από σώμα στρατού Θρακών, το οποίον ήδρευεν εις την χώραν, όπως είναι σαφέστατον ότι συνέβη ως προς την ονομασίαν και άλλων σπουδαίων θεμάτων («του Ανατολικού καλουμένου στρατεύματος -του καλουμένου των Αρμενιακών στρατού» κ.τ.τ.). Πιθανόν είναι ότι η κατάληξις -ήσιοι προέρχεται από το σώμα στρατού Θρακών, το οποίον ελέγετο Thracenses, ίσως είναι Ελληνική η κατάληξις (Μιλήσιοι κ.τ.τ.), ως νομίζει ο δεινός περί ταύτα συνάδελφος κ. Εμμ. Πεζόπουλος, ο οποίος κατά παράκλησίν μου παρασκευάζει μελέτην περί του πράγματος.

Πρωτεύουσα του θέματος των Θρακησίων και έδρα του στρατηγού ήτο η Έφεσος, η πρώτη πόλις της Ασίας, ως και από Βυζαντινάς και από Αραβικάς πηγάς γνωρίζομεν. Μεγίστην δε σημασίαν είχε το θέμα παρά τοις Βυζαντινοίς, ως βλέπομεν και εις τα Βυζαντινά κείμενα και εις τα περισωθέντα μολυβδόβουλλα, τα υπό του Γουσταύου Schlumberger εκδοθέντα εις την πολυτιμοτάτην «Σιγιλλογραφίαν της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας». Ο στρατηγός και μισθόν είχεν ανώτερον από τους στρατηγούς άλλων θεμάτων (ως πληροφορεί ημάς ο Άραψ ιστορικός Ιβν Χορδαβέ), και τίτλους τιμητικούς τους ανωτάτους, διότι στρατηγοί του θέματος των Θρακησίων υπήρξαν πατρίκιοι και μάγιστροι. Έχομεν βούλλαν «ύπερστρατήγου τών Θρακησίων»²⁶. Άνδρες δε διαπρεπέστατοι έλαβον την αρχήν ταύτην, και αναφέρω μεταξύ αυτών τον περίφημον επί Λέοντος Δ΄ του Χαζάρου (775-780) ήρωα και εικονοκλάστην Μιχαήλ τον Λαχανοδράκοντα²⁷.

Την περαιτέρω έρευναν περί του σημαντικωτάτου θέματος των Θρακησίων -ποία υπήρξεν η γένεσις αυτού, ποία ακριβώς τα όρια, και αι ιστορικαί τύχαι, ποίοι οι στρατηγοί και άρχοντες αυτού -επειδή θα με παρέσυρε πολύ μακράν, αφίνω δι’ άλλην ειδικήν εργασίαν²⁸. Τα λεχθέντα αρκούν να πείσουν τους αναγνώστας των «Θρακικών» περί της μεγάλης σημασίας του θέματος, το οποίον διετήρησεν επί αιώνας μακρούς εις ενδόξους διά τον Ελληνισμόν Ασιατικάς χώρας την ανάμνησιν του ονόματος παναρχαίας κοιτίδος της Ελληνικής ιστορίας και των πρώτων αρχών της Ελληνικής λογοτεχνίας. Το θέμα των Θρακησίων, με τας Ελληνικωτάτας ονομασίας αυτού και των πόλεών του, σπουδαίον θέμα, το οποίον διετηρήθη επί πέντε αιώνας²⁹, είναι τρανότατον τεκμήριον του πλήρους καθ' όλον τον Μεσαιώνα εξελληνισμού της Μικράς Ασίας*.

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ

Και εις μεν το Ανατολικόν θέμα των Θρακησίων θέλω επανέλθει προσεχώς. Επειδή όμως δεν γνωρίζω, αν θα μοι δοθή ευκαιρία να διασαφηνίσω λεπτομερέστερον τα κατά το Ευρωπαϊκόν θέμα της Θράκης, δεν ηδυνάμην δε τούτο να πράξω εις το κείμενον διά να μη βαρύνω την γενικήν άποψιν, διά τούτο θα παραθέσω ενταύθα συμπληρωματικάς τινας και λεπτομερεστέρας παρατηρήσεις. Θα έχωσιν, ελπίζω, την σημασίαν των διά τον μέλλοντα να καταρτίση γενικόν, αλλά λεπτομερές ιστορικόν και γεωγραφικόν διάγραμμα των θεμάτων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, τόσον σημαντικών εις την όλην εξέλιξιν της ιστορίας του Μεσαιωνικού Ελληνισμού.

Το Ευρωπαϊκόν θέμα της Θράκης φαίνεται ότι από πολύ ενωρίς περιωρίσθη εις στενώτατα όρια «δεν θα ήτο πολύ μεμακρυσμένον από το Αναστασιανόν τείχος» (λέγει ο Rambaud, L’empire grec, σ. 191, όπου πολλά χωρία? πρβλ. Schlumberger, Si-gillographie, σ. 110). Ακόμη και την Ραιδεστόν και την Τραϊανούπολιν θεωρεί ο Schlumberger ως υπαγομένας εις το Μακεδονικόν θέμα (ένθα ανωτ. σ. 122). Σύμφωνον με την αντίληψιν ταύτην είναι το λεγόμενον υπό του Πορφυρογεννήτου (Περί θεμ. σ. 45): « Τό δέ τής Θράκης θέμα υπό τόν βασιλέα Κωνσταντινουπόλεως έτέτακτο και είς υπουργίαν αύτού έχρημάτιζε, και ούδέπω τις στρατηγός ήν έν αύτω». Αναφέρονται δε ταύτα, προφανώς εις παλαιούς χρόνους. Διότι κατόπιν ευρίσκομεν στρατηγούς της Θράκης, πολλών δ’ έχομεν και τα σιγίλλια συνειλεγμένα εις την Βυζαντινήν Σιγιλλογραφίαν: «σπαθάριος καί στρατηγός τής Θράκης», - «στρατηγός τής Θράκης» (των Θ΄-ΙΑ΄ αιώνων). Έχομεν δε μολυβδόβουλλα και κατωτέρων αρχόντων, αλλά και πόλεων της Θράκης (Schlumberger, ένθα ανωτ. σ. 159 εξ.). Ενταύθα δεικνύεται πόσον σπουδαία πηγή είναι τα μολυβδόβουλλα, και πόσην υπηρεσίαν παρέσχεν εις τας Βυζαντινάς μελέτας ο Σλουμβερζέ, αφού διά των μολυβδοβούλλων δυνάμεθα ν’ ακολουθήσωμεν τα γεωγραφικά όρια των διοικητικών διαιρέσεων της Ελληνικής Αυτοκρατορίας, και δη και του θέματος της Θράκης.

Η συνένωσις Μακεδονίας και Θράκης, ως ελέχθη ανωτέρω, είναι συνήθης εις την εκκλησιαστικήν διοίκησιν και γλώσσαν. Μητροπολίτης της επαρχίας Θράκης είναι ο Φιλιππουπόλεως, ούτω καθορίζεται εις την Τάξιν πρωτοκαθεδρίας του Λέοντος του Σοφού (τέλη του Θ΄ -αρχάς του Ι΄ αι. Βλ. Hieroclis Synecdemus et Notitiae Graec. episcopatum, έκδ. Parthey, σ. 57). Αργότερα βλέπομεν μητροπολίτην τον Ηρακλείας, μητροπολίτην «Θράκης και Μακεδονίας», εις τον οποίον υπάγονται «Επίσκοποι ιζ΄» (σ. 103). Είχε δ’ ο Ηρακλείας και τίτλους τιμητικούς ανωτάτους, ελέγετο «πρόεδρος τών ύπερτίμων καί έξαρχoς πάσης Θράκης καί Μακεδονίας». –ο δε μητροπολίτης Φιλιππουπόλεως έγραψεν επιδεικτικώς «έαυτόν υπέρτιμον καί έξαρχον πάσης Ευρώπης» (Hieroclis Synecdemus, ένθ. ανωτ. σ. 131, 239. πρβ. Miklosisch -Muller, Acta et diplomata, τ.Ι σ.257, τ.ΙΙ σ.449 κ.λ.). Ενταύθα βλέπομεν το και άλλοθεν γνωστόν, ότι η Θράκη, η οποία κατά τους πρώτους αιώνας της Αυτοκρατορίας υπήγετο διοικητικώς εις την Ανατολήν (την Praefecturam Οrientis), κατ’ αντίθεσιν προς το Ιλλυρικόν, ήτο συνώνυμος ήδη με το όνομα Ευρώπη. Η εκκλησιαστική όμως γλώσσα, τονίζω και πάλιν, δεν δύναται να αγάγη ημάς εις ασφαλή συμπεράσματα, διότι διετήρησεν αύτη εμμονώτερον την παράδοσιν και τας παλαιάς αναμνήσεις, όπως άλλως τε συνέβη και εις την τέχνην και εις όλας καθόλου τας εκδηλώσεις του εκκλησιαστικού βίου.

Το σημαντικώτατον και επίσημον, ως προς την διοικητικήν διαίρεσιν της Ελληνικής Αυτοκρατορίας, είναι το απαρατήρητον ακόμη διελθόν γεγονός τούτο, ότι κατά τα τέλη του Η΄ αιώνος, επί της Αυτοκρατείρας Ειρήνης, τα δύο θέματα, της Θράκης και της Μακεδονίας συνηνώθησαν εις εν διοικητικώς. Ο χρονογράφος Θεοφάνης λέγει σαφώς: «Τούτω τω έτει (786) Αέτιος ο πατρίκιος... τόν ίδιον άδελφόν... προεβάλετο μονοστράτηγον είς τήν Θράκηv καί Μακεδονίαν» σ. 737, Βόννης). Η συνένωσις αύτη, διακοπείσα, ως φαίνεται, επανελήφθη αργότερα, κατά τους ΙΑ΄-ΙΒ΄ αιώνας, επί των Δουκών και των Κομνηνών. Εις τας Νοβέλλας των ετών 1153 και 1181 ευρίσκομεν «θέμα τής Θράκης καί τής Μακεδονίας». Μολυβδόβουλλα ανωτάτου άρχοντος «μονοστρατήγου», του ηνωμένου θέματος δεν εσώθησαν, έχομεν όμως προς πίστωσιν του αξιοσημειώτου γεγονότος μολυβδόβουλλα ανήκοντα εις υπαλλήλους του θέματος Θράκης και Μακεδονίας («κριτής Θράκης και Μακεδονίας» κ.λ. Βλ. Schlumberger, Sigillographie, σ. 162 εξ.). Σημειωτέον ότι έχομεν συνένωσιν και άλλων θεμάτων, ως εις το «θέμα Ελλάδος και Πελοποννήσου». Κατά τους τελευταίους δ’ αιώνας συμβαίνει το αντίθετον, ως είπον ήδη, η πολυμερής κατάτμησις αυτών.

Διά των λεχθέντων εις το κείμενον της διατριβής μου και διά των λεπτομερε-στέρων τούτων παρατηρήσεων καταλήγω εις το εξής οριστικόν κατ’ εμέ συμπέρασμα: ότι το θέμα της Θράκης, ως επίσημος διοικητική διαίρεσις, ήτο, κατά την μέσην και υστέραν Βυζαντινήν περίοδον, εις στενώτατα όρια περιωρισμένον, δεν έφθανε πολύ μακράν του Αναστασιανού τείχους, περιελάμβανε δηλαδή την πλατείαν γλώσσαν γης, την υπό του Ευξείνου και της Προποντίδος βρεχομένην, εις το άκρον της οποίας ηγείρετο αγέρωχος η Κωνσταντινούπολις. Εις την απροσδόκητον ταύτην στένωσιν οφείλεται, ως νομίζω, και η συνένωσις του θέματος με το θέμα της Μακεδονίας. Το όνομα Θράκη εξηκολούθει, εκ φιλολογικών αναμνήσεων, να σημαίνη χώραν ευρυτέραν. Όταν όμως οι Βυζαντινοί ήθελον να δηλώσουν την παλαιάν ευρείαν Θράκην σαφέστερον, έλεγον συνηθέστερον: «ή Θρακία γη», και απλώς «ή Θρακία», επίσης έλεγον «τό Θρακώον μέρος», και απλώς το «Θράκιον», προσέτι «τά Θρακώα μέρη ή Θρακώα γη» (H.G.M. τ. Ι. σ. 284 εξ. 305, 341, 351. -Θεοφάνης, πολλ.). Αι τοιαύται εκφράσεις είναι συνήθεις και εις τους μεταγενεστέρους («Θρακώα και Μακεδονική χώρα», Ζωναράς, τ. ΙΙΙ, σ. 77 .Βόννης, κ.λ. κ.λ.). Γενικώτερον δε Θράκη και Μακεδονία εσήμαινον τας Βορείας επαρχίας του Κράτους, Θράκες και Μακεδόνες τα Βόρεια και τα Δυτικά στρατεύματα. Ούτως επί Βασιλείου του Α΄ αναφέρεται «Λέων πατρίκιος, ο Θρακώv καί Μακεδόνων άρχηγέτης» (Κεδρηνός, τ. ΙΙ,σ. 231), και πρότερον, επί Μιχαήλ του Γ': «μετά δυνάμεως καί ισχύος πολλής, ήγουν Θρακών καί Μακεδόνων καί τών λοιπών δυτικών θεμάτωv» (Πορφυρογέννητος, Προς ίδιον υιόν Ρωμανόν, -De administrando imperiο -σ.22l. -Βλ. και άλλα πολλά χωρία παρά Tafel, Constantini Porphyrogenniti de provinciis, σ. ΧVΙΙ εξ.).

ΣΗΜΕIΩΣΕIΣ:

1.       Παρατηρήσεις τινές εις την Μεσαιωνικήν γεωγραφίαν (Επετηρίς Εταιρίας Βυζαντινών σπουδών, έτ. Α΄, 1924, σελ. 41-54). Ούτως, ο συγγραφεύς αποδεικνύει διά Βυζαντινών κειμένων ότι ενίοτε εσήμαινον: Ελλάς την Ρωμανίαν ή το Ιλλυρικόν, τας Ευρωπαϊκάς επαρχίας της Αυτοκρατορίας? Μακεδονία την καθαυτό Μακεδονίαν με την Βουλγαρίαν, ακόμη και την Αλβανίαν.

2.       Επιθυμών να συνεισφέρω και εγώ εις τας Θρακικάς μελέτας, είχον αρχίσει να ερευνώ τα κατά την Βυζαντινήν Θράκην και δη τα κατά το άγνωστον ακόμη Βυζαντινόν θέμα των Θρακησίων εν τη Μικρά Ασία. Αλλ’ η διατριβή εγίνετο πολύ ειδική και επροτίμησα να παράσχω γενικωτέραν συμβολήν.

3.       Με τον Ιωνικόν τύπον Θρήκη παρ’ Ομήρω (Iλ. Λ. 222). Διάφοροι τύποι του ονόματος θα μνημονευθούν και κατωτέρω. Βλ. όλους τους τύπους παρά Pauly. ReaI -Encyclopadie aν λ.Thracia (1852), και δη εις το νεώτατον λεξικόν του Fr. Lubker, Reallexikon des klassischen Altertums, 8η έκδ. 1914, εν τη αυτή λέξει.

4.       Πρβ. Ιω. Καλιτσουνάκι, Η παρά Πλάτωνι μνεία του Ορφέως (Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών 2, 1927, σ. 9 αποσπάσματος).

5.       «Τής δέ Σκυθικής γής ή Θρηΐκη τό ές θάλασσαν προκέεται» (Ηρόδ. 4, 99). «Θρηΐκων δε έθνος μέγιστόν έστι, μετά γε Ινδούς, πάντων άνθρώπων» (5, 3).

6.       Βλ. Στέφανον Βυζάντιον, έκδοσις Θωμά de Pinedo, 1678, σ. 311 κ.εξ. και τας αυτόθι σημειώσεις του εκδότου.

7.       Βλ. Α. και Μ. Croiset. Histoire de la litterature Grecque, 2α έκδ. 1896-9, τ. Α΄ σ. 57 εξ.

8.       Βλ. τους νεωτάτους Ιστορικούς χάρτας, τους συνοδευομένους με κριτικάς σημειώσεις και με τας πηγάς, των Kiepert –Richard, Formae orbis antiqui, 1901.

9.       Περί τούτων βλ. τα μνημονευθέντα ειδικά Εγκυκλοπαιδικά λεξικά Pauly και Lubker. ?ολλά ιδίως ευρίσκεις εις το γεωγραφικόν λεξικόν του Will. Smith. Α dictionary of Greek and Roman Geography, 1872-3, (λ. Thracia, τόμος Β', σ. 1176- 1190) .

10.   Προς τα ΒΔ. άνω του Ορβήλου περιελάμβανε και το Σκόμιον όρος και την Σαρδικήν την σημερινήν Σόφιαν). -Βλ. Η. Kiepert, Ιmperii Romani tabula geografica (in usum scholarum) 1885, και Kiepert –Richard, ένθα ανωτ. Χάρτης: Illyricum et Thracia.

11.   Allhn endiaf’eroysan sxetik’hn ergas’ian edhmos’ieysen ο k. Καλαποθάκης ως διατριβή επί υφηγεσία (της ιστορίας): «0 χωρισμός της στρατιωτικής και πολιτικής εξουσίας και η Ρωμαϊκή διοίκησις παρά τον Κάτω Δούναβιν» (1894).

12.   Αναφέρει χωρία του Ευαγρίου, Ολυμπιοδώρου, Θεοφυλάκτου, Θεοφάνους κλπ. Βλ.την ανωτ. μνημονευθείσαν διατριβήν εις σ. 45 εξ.

13.   Ηistοricί Graeci minores εκδ. Dindorf, 187Ο-1, τ. 1, σ. 461, 341. πρβ. σ. 284.

14.   Προκόπιος. Γοτθ. πόλεμοι (de bello Gothico), σ. 331 εκδ. Βόννης. Πρβλ. Ν. Jorga, Le Danube d’ Empire, εν Melanges Schlumberger, 1924, σ. 16 εξ.

15.   H.G.M. τ. 1, σ. 415. -Σημειωτέον ότι την έκφρασιν «της όλης Θράκης» συναντώμεν και αλλαχού, θα ηδυνάμεθα κατ’ ακολουθίαν να δεχθώμεν ότι το όνομα Θράκη είχε παραλλήλως και περιωρισμένην έννοιαν.

16.   Ευνάπιος, H.G.M. τ. 1, σ. 240. 0 Ευνάπιος ονομάζει, κατά την Βυζαντινήν συνήθειαν, τους Βησιγότθους Σκύθας.

17.   Πρώτος εξήτασε το σημαντικώτατον τούτο ζήτημα ο Alfred Rambaud, L 'Empire grec au Χ siecle, 1870. -Σπουδαίαι είναι αι μελέται των Ch. Diehl, L’οrigine des themes dans l’empire byzantin 1896, aνατύπ. εν Etudes byzantines, 1905, σ. 276-292, και Η. Gelzer. Die Genesis des byzant. Themenverfassung, 189. –Εξαίρετοι είναι δύο Ρωσιστί γεγραμμέναι εργασίαι, του Θ. Ουσπένσκη, Η στρατιωτική διοργάνωσις της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (Δελτίον του Ρωσ. Αρχαιολ. Ινστιτούτου εν Κ/πόλει, 1900), και η νεωτάτη του lουλίου Κουλακόφσκη εις την μεγάλην αυτού «Ιστορίαν του Βυζαντίου», επίμετρον τ. Γ', 1915, σ. 386 -431.

18.   Ο Ερρίκος Κίπερτ εις τον μέγαν χάρτην τον εκδοθέντα υπό του Συλλόγου προς διάδοσιν των Ελληνικών γραμμάτων, εν συνεργασία μετά του Παπαρρηγοπούλου, έχει ευρύτερα όρια, εκτείνει το θέμα σχεδόν έως την Χριστούπολιν, την σημερινήν Καβάλλαν (Πίναξ του Μεσαιωνικού Ελληνισμού κατά την Ι΄ έκ. 1883). Τα ίδια όρια έχει και ο εν σμικρύνσει πανομοιοτύπω προσηρτημένος εις την Ιστορίαν του Παπαρρηγοπούλου χάρτης (βλ. την τελευταίαν έκδ. Ελευθερουδάκη, την επεξεργασμένην υπό Καρολίδου, τ. Δ, 1925, σ. 244-5)

19.   Τόσον πολύ περιορίζουν το θέμα της Θράκης οι Spruner -Menke, ως και ο επιφανής ιστορικός G. Droysen εις τον άτλαντά του (Allgemeiner histοrischer Handatlas, 1886, σ. 76). Τον Droysen ακολουθούν εις τους χάρτας των και ο SchIumberger , Nic. Phocas 1890, σ. 324-6 και ο Diehl. Histoire de l’empire byz. 1919 (εν τέλει).

20.   Βλ. τας Συνθήκας της υπό των Φράγκων διανομής «του Ελληνικού Βασιλείου», Ρ. Ταfel, Symb. critic. geographiam Byzantinam spectantium partes duae.

21.   Τ. 1. σ. 60, 179 («ανωτερικά μέρη της Θράκης») κ.λ.π. Επίσης και οι μεταγενέστεροι Φράγκοι συγγραφείς λέγουν: «Thracia maritima -Thracia interiοr» (Tafel, ένθα ανωτ. ΙΙ σ. 35).

22.   «Σκυθών (τών Πετσενέγων) διαβαινόντων τόν Ίστρον και τά Θρακώα μέρη ληΐζομένων» (Χωνιάτης, σ. 19, Βόννης).

23.   Και κατά την Ρωμαϊκήν διαίρεσιν η επαρχία της Θράκης είχε και ιδιαιτέραν περιοχήν, η οποία ελέγετο και αυτή Θράκη.

24.   Ούτω και ο Καντακουζηνός, ο οποίος τους Τούρκους λέγει πάντοτε Πέρσας.

25.   Βλ. Tafel, Constantini Porphyrogeniti de provinciis regni Byzantini, 1846, πρόλγ. -Πρβ. Άμαντον, ένθα ανωτ. σ. 44.

26.   Sigillographie de l’empire byzantin, 1884, σ. 252 εξ.

27.   Θεοφάνους Χρονογραφία, σ. 681, 689 καλλ.

28.   Ο μόνος Βυζαντινολόγος, ο οποίος έγραψέ τινα περί του θέματος των Θρακησίων, είναι ο Gelzer, Die Genesis, σ. 80.

29.   Το θέμα αναφέρει ακόμη και ο Νείλος Δοξαπάτριος, ο οποίος έγραφε το πρώτον ήμισυ του ΙΒ΄ αιώνος (HierocIis Synecdemus, έκδ. Parthey, σ. 277 εξ.).

 

* Ανατύπωση από τα «Θρακικά» (Τόμ. Α΄ σελ. 374-392).