ΕΚΔΗΜΗΣΕ ο ΕΥΓΕΝΙΟΣ ΣΠΑΘΑΡΗΣ, ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΑΓΚΙΟΤΖΗ.
Αφιέρωμα και Ειδική Έρευνα
Του εκδότου του www.Apodimos.com Ξενοφώντα Φαφούτη
Νομίζουμε ότι θα πρέπει να ενημερώσουμε όλους τους Έλληνες και τους Απόδημους αδελφούς μας, ότι πλήρης ημερών έφυγε από τη ζωή ο Ευγένιος Σπαθάρης , ο άνθρωπος που δίδαξε στους Έλληνες την παράδοση του Καραγκιόζη. Κανείς δεν θα ξεχάσει ένα άσπρο πανί που καταγραφόντουσαν σκιές ηρώων , που προερχόντουσαν από χάρτινες φιγούρες που ήσαν σκαλισμένες από παιδιά ή από τους γονείς και ήταν φωτισμένες με λάμπες πετρελαίου και τα παιδιά της γειτονιάς ακούγοντας την φωνή του ήρωα (που συνήθως ήταν ο πατέρας τους) γελάγανε. Ο ήρωας αυτού του θεάτρου Σκιών που παρακολουθούσαν τα παιδιά της γενιάς μας ήταν ο Καραγιόζης. Το θέατρο Σκιών είναι μια τέχνη με πλούσιο παρελθόν στη χώρα μας. Αποτέλεσε την τέχνη εκείνη όπου ο καραγκιοζοπαίχτης με την μεγαλύτερη ίσως αμεσότητα παρουσίαζε και σχολίαζε γεγονότα και καταστάσεις της εποχής του. Ένας Αριστοφανικός τύπος, έξυπνος ως και πανούργος, φοβιξιάρης αλλά και ήρωας όταν το καλούσε η περίσταση, γεμάτος ζωή και δράση, αποκάλυπτε τα στραβά και τα ανάποδα , χάριζε γέλιο στους μικρούς και μεγάλους και είχε λόγο βαθιά πολιτικό...
Για αυτό τον λόγο θα παρουσιάσουμε την video εικόνα και τον ήχο του Ευγένιου Σπαθάρη, σε όλους τους Έλληνες και τους Απόδημους αδελφούς μας, που τον παρουσιάζει να γέλιο στους μικρούς και μεγάλους και είχε λόγο βαθιά πολιτικό... και αυτό κάνοντας ΚΛΙΚ στο http://www.youtube.com/watch?v=BdxZSdop2Rc όπου ο γνήσιος εμψυχωτής ενός λαϊκού ήρωα, μιλά για τα κοινωνικά προβλήματα της κοινωνίας μας και για τον Βέγγο.
Η ανάπτυξη της έρευνας και του αφιερώματος μας θα ακολουθήσει τους πιο κάτω άξονες , παρουσιάζοντας Ένα Μικρό Βιογραφικό Ζωής του Αοίδιμου Ευγένιου Σπαθάρη για να ακολούθήσουν πληροφορίες για τον αδόκητο θάνατο του και ακολουθήσουν οι δηλώσεις της πολιτικής ηγεσίας . Θα δούμε με πιο τρόπο Όλος ο κόσμος είπε το τελευταίο αντίο στον Ευγένιο Σπαθάρη οπού θα δούμε τι κείμενα γράψαν οι νέοι για τον Σπαθάρη και τον Καραγκιόζη ενώ παρουσιάσουμε την video εικόνα και τον ήχο του Ευγένιου Σπαθάρη, σε όλους τους Έλληνες και τους Απόδημους αδελφούς μας, που τον παρουσιάζει στους μικρούς και μεγάλους τις πιο κάτω viedo λήψεις: που αφορούν παρουσίαση την 9 και πλέον λεπτά παρουσίαση της ΕΤ1 όπου ο ΕΥΓΕΝΙΟΣ ΣΠΑΘΑΡΗΣ δίνει μια συνέντευξη στον Δαυίδ Ναχμία , παρουσίαση για 10 λεπτά το Ποιος Δάγκωσε το φίδι - Μέρος 1ο και μια παρουσίαση όπου για 10 λεπτά μιλά για το 1924-2009 3 από 7 ο Καραγκιόζης στη χούντα, όπου παρουσιάζεται και παίζει τραγουδά με τον Σαββόπουλο . Θα παρουσιάσουμε Το Έργο του Ευγένιου Σπαθάρη στην Ελλάδα ενώ θα αναφερθούμε για το Ο Καραγκιόζης στην Ελλάδα για να κλείσουμε το Αφιέρωμα και Ειδική Έρευνα αναφερόμαστε στο κεφάλαιο που αφορά την Ιστορία του Καραγκιόζη και του Θεάτρου Σκιών.
Ένα Μικρό Βιογραφικό Ζωής του Αοίδιμου Ευγένιου Σπαθάρη
Ο Ευγένιος Σπαθάρης του Σωτηρίου ήταν ο μεγάλος καλλιτέχνης του ελληνικού θεάτρου σκιών, ένας από τους πιο σημαντικούς καραγκιοζοπαίχτες και ζωγράφος.
Γεννήθηκε στην Κηφισιά τον Ιανουάριο του 1924. Μετά τις εγκύκλιες σπουδές του άρχισε ν΄ ασχολείται με τη ζωγραφική και ιδιαίτερα με τους ήρωες του θεάτρου σκιών από τους πρωτοπόρους του οποίου ήταν ο πατέρας του.
Όταν οι άσχημες συνθήκες της γερμανικής κατοχής ήταν πλέον βέβαιο ότι δεν θα του επέτρεπαν να ακολουθήσει τον τομέα της αρχιτεκτονικής, που επίσης αγαπούσε, αφιερώθηκε με ιδιαίτερο ζήλο στο θέατρο σκιών. Το γεγονός αυτό τον εξοικείωσε με το καλλιτεχνικό αυτό είδος οπότε και ξεκίνησε να δίνει ο ίδιος παραστάσεις, αρχικά στη διάρκεια της κατοχής, σε θέατρα της Αθήνας, σε Πρεσβείες, στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη κ.α. Από τότε έχει δώσει πληθώρα παραστάσεων τόσο στην Ελλάδα όσο και σε χώρες του εξωτερικού, συμμετέχοντας σε διεθνή φεστιβάλ και συνέδρια ειδικά για το θέατρο σκιών. Παρουσίασε πολλά έργα με ήρωα τον Καραγκιόζη τόσο ως άψυχο υλικό (φιγούρες ηρώων), όσο και σε έμψυχη, (ζωντανή), παράσταση με ηθοποιούς, στο Κρατικό Θέατρο Β. Ελλάδος, στο «Ελληνικό Χορόδραμα», στο Θέατρο Χατζώκου, (Θεσσαλονίκη), στο Θέτρο Συντεχνίας κ.α. με τις παραστάσεις «Το ταξίδι», «Το καταραμένο φίδι», «Ο δικτάτωρας», «Ο Αλέκος με τα κυδώνια» κ.α. Κυκλοφόρησε περίπου 15 έργα σε δίσκους και το 1980 άρχιζε να παίζει στη τηλεόραση.
Ο αοίδιμος Ευγένιος Σπαθάρης ήταν μέλος του Καλλιτεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδος, του Ινστιτούτου Παγκοσμίου Θεάτρου (της ΟΥΝΕΣΚΟ). Είχει κάνει περιοδείες σε πολλές Χώρες λαμβάνοντας μέρος σε διάφορα φεστιβάλ και συνέδρια όπως: Παρίσι, Λιέγη, Ρώμη, Κάιρο, Λονδίνο, Κοπενχάγη. Αλλά και ως ζωγράφος έλαβε μέρος σε πολλές εκθέσεις ατομικές και ομαδικές στην Αθήνα, Ζυρίχη, Παρίσι και Νέα Υόρκη.
Είχε τιμηθεί με το Βραβείο Ρώμης (1962), με το Α' Μετάλλιο του Πρίγκιπα του Μοντ, Α' Βραβείο Πολωνίας (1978), Α' Μετάλλιο Τοσκανίνι (Ιταλία) το 1978 κ.ά. Τέλος το 2007 τιμήθηκε ιδιαίτερα από το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού για την μεγάλη του προσφορά στο καλλιτεχνικό αυτό είδος για το οποίο του αναγνωρίστηκε ο τίτλος του μεγάλου δασκάλου.
Το 1991 ιδρύθηκε το Σπαθάρειο Μουσείο Θεάτρου Σκιών Δήμου Αμαρουσίου, το οποίο λειτουργεί συστηματικά από το 1996, με στόχο την προβολή του θεάτρου σκιών και του καραγκιόζη.
Στόχος του αοίδιμου Ευγένιου Σπαθάρη ήταν να ανεβάσει πολύ ψηλά τον Καραγκιόζη, τόσο σαν σημαντικό ελληνικό και παραδοσιακό θέαμα όσο και σαν εξαιρετικό είδος τέχνης και τεχνικής. Έτσι, ο Καραγκιόζης σταματά να μας παρακολουθεί και να μας διασκεδάζει μόνο από τον μπερντέ του: εμψυχώνεται, εκσυγχρονίζεται, εμφανίζεται σε όλον τον κόσμο, γίνεται τραγούδι και στο τέλος, αποκτά «ένα κεραμίδι» το Σπαθάρειο Μουσείο Θεάτρου Σκιών για να ξαποσταίνει που και που. Όλα αυτά κατάφερε να πραγματοποιήσει ο Ευγένιος Σπαθάρης, ο δάσκαλος του ελληνικού θεάτρου σκιών, όπως τον αποκαλούν και το πέτυχε με τέτοια προσοχή και ευλάβεια απέναντι στην τέχνη, που ο ήρωας μας ο Καραγκιόζης δεν έχασε ούτε την ελληνικότητα του αλλά ούτε την γνήσια λαϊκότητα που εκπροσωπεί.
Ο Αδόκητος Θάνατος του Ευγένιου Σπαθάρη
Ο Ευγένιος Σπαθάρης, ένας από τους μεγαλύτερους και γνησιότερους εκφραστές της ελληνικής παράδοσης, έπεσε από τις σκάλες κατά την προσέλευσή του σε εκδήλωση του Ινστιτούτου Γκαίτε, με αποτέλεσμα να έχει τραυματιστεί σοβαρά στο κεφάλι. Aμέσως τον μετέφεραν σε κλινική στη Κηφισιά όπου οι γιατροί κάνανε προσπάθειες ανάνηψης, καθώς ο Ευγένιος Σπαθάρης είχε αιμάτωμα στο κεφάλι. Ο λαϊκός καραγκιοζοπαίκτης μας νοσηλευόταν σε ιδιαίτερα κρίσιμη κατάσταση στο νοσοκομείο ΚΑΤ, μετά από αυτή την μοιραία πτώση κατά τη διάρκεια εκδήλωσης. Ο Ευγένιος Σπαθάρης, ο λαϊκός καλλιτέχνης με το δυναμικό πνεύμα, ο γνήσιος εμψυχωτής ενός λαϊκού ήρωα, ο ζωγράφος με την πλούσια χρωματική ζωντάνια, ο αληθινός εκφραστής της ελληνικής παράδοσης, μα, πάνω απ΄όλα, η προσωποποίηση της ανθρωπιάς και της απλότητας. Τελικά, στις 9 Μαΐου, ύστερα από τρείς μέρες νοσηλείας απεβίωσε, σε ηλικία 85 ετών.
v Τα συλλυπητήρια του πολιτικού κόσμου για τον Ευγένιο Σπαθάρη
Τα συλλυπητήριά του εξέφρασε ο πολιτικός κόσμος για τον θάνατο του Ευγένιου Σπαθάρη
ü Ο Πρωθυπουργός κ. Κώστας Καραμανλής, για το θάνατο του Ευγένιου Σπαθάρη, έκανε την ακόλουθη δήλωση: «Γνήσιος λαϊκός καλλιτέχνης και δάσκαλος της παράδοσής μας, ο Ευγένιος Σπαθάρης υπηρέτησε επί δεκαετίες με αξιοθαύμαστη αφοσίωση το ελληνικό Θέατρο Σκιών. Με το ταλέντο και το μεράκι του κατάφερε, όχι μόνο να το κρατήσει ζωντανό και επίκαιρο, αλλά να το κάνει γνωστό σ΄ ολόκληρο τον κόσμο. Όλοι όσοι μεγαλώσαμε με τις φιγούρες των ηρώων του, αποχαιρετούμε έναν πολύ δικό μας άνθρωπο. Στους οικείους του εκφράζω τα ειλικρινή μου συλλυπητήρια».
ü Τα συλλυπητήριά του για τον θάνατο του Ευγένιου Σπαθάρη, εξέφρασε και ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, Γιώργος Α. Παπανδρέου, λέγοντας πως «ο Ευγένιος Σπαθάρης, υπήρξε ένας αυθεντικός λαϊκός δημιουργός. Εξέφρασε με γνησιότητα και αμεσότητα την ψυχή του Ελληνισμού, μέσα από το Θέατρο Σκιών, το οποίο υπηρέτησε με το πηγαίο καλλιτεχνικό του ταμπεραμέντο επί δεκαετίες, αναδεικνύοντας το παράλληλα ως μία γνήσια λαϊκή έκφραση του πολιτισμού μας. Το μήνυμα της δικαιοσύνης, σαν αξία που μπορεί να επουλώσει τις πληγές μίας βαθιάς κοινωνικής αδικίας που βίωσε και βιώνει ο Έλληνας πολίτης, αποτυπώθηκε με τον πλέον εμφαντικό τρόπο στο έργο του, μέσα από τις ιστορίες του στο «λευκό πανί», που εξέπεμπαν την ανθρωπιά του πρωταγωνιστή, αλλά και του δημιουργού τους».
ü Στην ανακοίνωσή του το ΚΚΕ αναφέρει«Ένας αυθεντικός λαϊκός καλλιτέχνης έφυγε από τη ζωή, μένει όμως το βαθιά πηγαίο έργο του, με το οποίο μεγάλωσαν τόσες γενιές».
ü Η ανακοίνωση του τμήματος Πολιτισμού του Συνασπισμού αναφέρει «Μια εμβληματική μορφή του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού ο Ευγένιος Σπαθάρης δεν είναι πια μαζί μας. Με το «λευκό του σεντονάκι και τη λάμπα την τρελή» μεγάλωσε γενιές, γέμισε τις καρδιές μας και σφράγισε τη λαϊκή μας τέχνη. Αντίο σου δάσκαλε».
ü Ο Πρόεδρος του ΛΑ.Ο.Σ. κ. Γ. Καρατζαφέρης για το θάνατο του Ευγένιου Σπαθάρη, δήλωσε: «O Eυγένιος Σπαθάρης ήταν ένας μεγάλος αυθεντικός λαϊκός δημιουργός. Γενιές Ελλήνων μεγάλωσαν με την φωνή του, τη φωνή του γνήσιου Καραγκιόζη, του φτωχού Έλληνα, του ευφυολόγου Έλληνα , του ετοιμόλογου Έλληνα. Ενός Έλληνα που μας δίνει την εύθυμη φιλοσοφική θεώρηση της ζωής. Το έργο του θα μείνει για πάντα ζωντανό, χαραγμένο μέσα στις μνήμες και τις καρδιές μας».
Όλος ο κόσμος είπε το τελευταίο αντίο στον Ευγένιο Σπαθάρη
Η κηδεία του Ευγένιου Σπαθάρη έγινε στο νεκροταφείο Αμαρουσίου. Η νεκρώσιμη ακολουθία εψάλει στις 4 το απόγευμα, στη Μητρόπολη της περιοχής. Την ίδια μέρα, από τις 10 το πρωί έως και τις 3 μετά το μεσημέρι, η σορός του εκλιπόντος θα τεθεί σε λαϊκό προσκύνημα στο Σπαθάρειο Μουσείο.
Όλοι ήταν εκεί στην κηδεία. Όλοι οι φίλοι και συγγενείς του, καλλιτέχνες, πολιτικοί και απλός κόσμος αποχαιρέτησαν από το Νεκροταφείο Αμαρουσίου τον Ευγένιο Σπαθάρη. O άνθρωπος που μας έκανε να αγαπήσουμε τον Καραγκιόζη και να ζήσουμε μαζί του «πίσω από τον μπερντέ» έφυγε από τη ζωή το περασμένο Σάββατο βράδυ. Ήταν εκεί, ανάμεσα στους πολλούς, ο Διονύσης Σαββόπουλος, ο Λάκης Λαζόπουλος - που εκφώνησε και τον επικήδειο- καθώς και ο υπουργός Δικαιοσύνης κ. Νίκος Δένδιας, ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ κ. Γιώργος Καρατζαφέρης , ο πρώην Πρόεδρος της Βουλής κ. Απόστολος Κακλαμάνης , οι βουλευτές κυρία Αννα Διαμαντοπούλου, κκ. Τηλέμαχος Χυτήρης, Κώστας Γείτονας, ο πρόεδρος της Δημοκρατικής Αναγέννησης κ. Στέλιος Παπαθεμελής, καθώς και οι Γιάννης Ζουγανέλης, Ψαραντώνης και Τάσος Βαμβακίδης, ο οποίος είπε ότι «απόψε δεν θα φάμε, δεν θα πιούμε και νηστικοί θα κοιμηθούμε».
Εν τω μεταξύ, «Το Βήμα» έλαβε μια επιστολή από μαθητές ενός απογευματινού τμήματος εκμάθησης ελληνικών στη Στοκχόλμη της Σουηδίας το οποίο, συγκινημένο από τον θάνατο του Ευγένιου Σπαθάρη, αποφάσισε να συμμετάσχει σε διαγωνισμό που έχει προκηρυχθεί από τον τοπικό Σύλλογο Γονέων και Κηδεμόνων με ένα κείμενο αφιερωμένο στη μνήμη του με τίτλο «Ο Καραγκιόζης περιβαλλοντολόγος». Ακολουθεί το περιεχόμενό του:
Έχει ξημερώσει αλλά ο Καραγκιόζης δεν λέει να σηκωθεί από το κρεβάτι του.
Ακούστε και δείτε τον Ευγένιο Σπαθάρη
Γνωρίζοντας ότι ο Ευγένιος Σπαθάρης ήταν ο άνθρωπος που ανέδειξε με μοναδικό τρόπο το ελληνικό θέατρο σκιών και το ταξίδεψε κυριολεκτικά σε ολόκληρο τον κόσμο, συνδέοντας τη φωνή, τη φιγούρα και τη ζωή του με τον πιο ανατρεπτικό λαϊκό μας ήρωα, τον Καραγκιόζη. Και διαβάζοντας αυτό που έγραψαν οι μαθητές ενός απογευματινού τμήματος εκμάθησης ελληνικών στη Στοκχόλμη της Σουηδίας σκεφθήκαμε να παρουσιάσουμε την video εικόνα και τον ήχο του Ευγένιου Σπαθάρη, σε όλους τους Έλληνες και τους Απόδημους αδελφούς μας, που τον παρουσιάζει στους μικρούς και μεγάλους τις πιο κάτω viedo λήψεις:
v κάντε ΚΛΙΚ στο http://www.youtube.com/watch?v=VJz0g1-12PE&hl=el όπου ο γνήσιος εμψυχωτής του λαϊκού μας ήρωα, όπου στην 9 και πλέον λεπτά παρουσίαση της ΕΤ1 όπου ο ΕΥΓΕΝΙΟΣ ΣΠΑΘΑΡΗΣ δίνει μια συνέντευξη στον Δαυίδ Ναχμία
v Εδώ όπου ο Καραγκιόζης , όπου ΕΥΓΕΝΙΟΣ ΣΠΑΘΑΡΗΣ παρουσιάζει για 10 λεπτά το Ποιος Δάγκωσε το φίδι - Μέρος 1ο κάντε ΚΛΙΚ στο http://www.youtube.com/watch?v=S1NsEHN1rqU&feature=related
v κάντε ΚΛΙΚ στο http://www.youtube.com/watch?v=HHwEKGjtLMQ&hl=el όπου ο γνήσιος εμψυχωτής του λαϊκού μας ήρωα, όπου στην 10 και πλέον λεπτά παρουσίαση της ΕΤ1 όπου ο ΕΥΓΕΝΙΟΣ ΣΠΑΘΑΡΗΣ μιλά το 1924-2009 3 από 7 ο Καραγκιόζης στη χούντα, όπου παρουσιάζεται και παίζει τραγουδά με τον Σαββόπουλο .
Το Έργο του Ευγένιου Σπαθάρη στην Ελλάδα
Ο Ευγένιος Σπαθάρης ξεκινά την καριέρα του το 1942 και από το 1945 έως το 1950 περιοδεύει δίνοντας παραστάσεις σε πολλά θέατρα και κινηματογράφους της Ελλάδας.
Σε όλη τη διάρκεια της παραμονής του στην Ελλάδα όπου πραγματοποίησε και πραγματοποιεί αμέτρητες παραστάσεις για τον ελληνικό λαό, στον οποίο άλλωστε ανήκει ο Καραγκιόζης του, πρέπει να υπογραμμισθεί η εικοσάχρονη συμμετοχή του στα «Κρυστάλλεια» της Πεντέλης, η μακρόχρονη παρουσία του στην Διεθνή Εκθεση Θεσσαλονίκης και οι εμφανίσεις του στα «Δημήτρια» που οργανώνονται στη συμπρωτεύουσα.
«|Ο Μέγας Αλέξανδρος» που ανεβάστηκε από το Ελληνικό Χορόδραμα (1950). Η Ραλλού Μάνου στο ρόλο τον Καραγκιόζη
Αξιόλογη, όμως, θεωρείται και η δράση του στον τομέα του θεάτρου, όπου σκηνοθέτησε και σκηνογράφησε με τεράστια επιτυχία τον «Μέγα Αλέξανδρο» με το Ελληνικό Χορόδραμα (1950), επίσης τον «Μέγα Αλέξανδρο» συνεργαζόμενος με την Σοφία Βέμπο (1954), «Το ταξίδι» του Γ. Θέμελη (1965), τον «Καραγκιόζη Δικτάτορα» του Γ. Γιαννακόπουλου (1969), «Το μεγάλο μας τσίρκο» του Ι. Καμπανέλλη (1972), τον «Καραγκιόζη παρά λίγο Βεζύρη» του Σκούρτη, «Τα Καραγκιοζέϊκα» του Ρώτα και άλλα.
Το 1962 ο Ευγένιος Σπαθάρης ηχογραφεί όλες τις κλασσικές παραστάσεις του Καραγκιόζη στην Κολούμπια, και έτσι κυκλοφορούν οι πρώτοι δίσκοι του. Το 1966 δημιουργείται ο Πειραματικός Σταθμός Τηλεόρασης και ξεκινά με τον Καραγκιόζη του Σπαθάρη, ο οποίος συνεχίστηκε έως το 1992.
Σημαντική υπήρξε η κυκλοφορία των εικονογραφημένων τευχών του Ε. Σπαθάρη με Καραγκιόζη (1900 και 1970) και η επιτυχημένη έκδοση του βιβλίου του «Ο Καραγκιόζης των Σπαθάρηδων» (1979).
Το 1980 ανεβάζει διασκευασμένους τους Βατράχους του Αριστοφάνη που αμέσως κυκλοφόρησε και σε δίσκο. Αρκετά χρόνια αργότερα, το 1998, σε συνεργασία με το Ίδρυμα Τσαρούχη, επαναφέρει με πολύ μεγάλη επιτυχία στη σκηνή την επινόηση του πατέρα του, την «ολόσωμη αποθέωση», ανεβάζοντας το ηρωϊκό έργο «Αθανάσιος Διάκος». Τέλος, το 1999 γράφει και σκηνοθετεί στη Ρόδο το έργο «Σκιών Καμώματα» που παιζόταν έως πρόσφατα σε περιοδείες σε όλη την Ελλάδα
Από το έργο «Σκιών Καμώματα» (2000-2001
Έχει, ακόμα, ασχοληθεί με την διδασκαλία του θεάτρου σκιών σε διάφορες ομάδες φοιτητών, καθηγητών και νέων καλλιτεχνών. Το καλοκαίρι του 1999, στην Κρήτη, στα πλαίσια του Συνεδρίου της UNIMA Κρήτης, μιλάει για τον Καραγκιόζη και τη γλώσσα μας.
Δεν πρέπει να παραλείψουμε, ωστόσο, την εμφάνιση του μεγάλου καλλιτέχνη σε διάφορες κινηματογραφικές ταινίες όπως, στο «Πικρό Ψωμί» του Γ. Γρηγορίου (1950), στον «Εξυπνότερο άνθρωπο του κόσμου» παραγωγής Ολυμπία Φίλμς (1950), στην «Κιβωτό» μαζί με την Μελίνα Μερκούρη και τον Μίνω Αργυράκη (κινούμενα σχέδια 1956), στον «Μέγα Αλέξανδρο» του Γ. Ζερβουλάκου (1960), σε οκτώ ταινίες παραγωγής Ιωαννίδης Φίλμς με κλασσικές κωμωδίες του Καραγκιόζη (1962), στην «Λυσιστράτη» του Γ. Ζερβουλάκου (1974), στο «Τεριρέμ» του Α. Δοξιάδη (1992) και σε πολλά ντοκιμαντέρ αφιερωμένα στην Ελλάδα.
Εξαιρετική, μάλιστα, υπήρξε και η συμμετοχή του στον τομέα της μουσικής, όπου η φωνή του Ευγένιου Σπαθάρη, ταυτισμένη πλέον τόσο πολύ με τον αγαπημένο μας λαϊκό ήρωα, αντηχεί παντού, πότε σχολιάζοντας τα καλά και τα κακά αυτού του τόπου, πότε υμνώντας την εξυπνάδα και την ψυχή εκείνου που ονομάζεται Έλληνας και πότε χορεύοντας ώστε να ακολουθήσει το ρεύμα της σημερινής εποχής.
Οι κυριότερές του συνεργασίες σ'αυτόν τον κλάδο ήταν τα τρία τραγούδια με τον τίτλο «Εμένα φίλε με λένε Καραγκιόζη», (στίχοι Ν. Γκάτσου - μουσική Σ. Ξαρχάκου - παραγωγή SΚΥ 100,4), το τραγούδι «Για την Ελλάδα ρε γαμώτο» του Στέλιου Φωτιάδη και «Η εκδίκηση του Καραγκιόζη» του συγκροτήματος Modern Fears.
«Για την Ελλάδα ρε γαμώτο» Ε. Σπαθάρης – Γλυκερία, από το ομώνυμο βίντεο-κλιπ.
Εξώφυλλο από δίσκο 45 στροφών, του Ευγένιου Σπαθάρη, με τον Καραγκιόζη Φούρναρη (1959 Columbia, Αφοι Λαμπρόπουλοι)
Εξίσου σημαντικές, υπήρξαν οι πολλές συνεργασίες που είχε ο Ευγένιος Σπαθάρης με τον Διονύση Σαββόπουλο στο Κύτταρο το 1973, στο Ρεξ το 1992 και σε πολλές συναυλίες του γνωστού τραγουδιστή.
Ο Ευγένιος Σπαθάρης έχει τιμηθεί με αναμνηστικές πλακέτες τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό για την τόσο σημαντική και πολύχρονη προσφορά του στον θεατρικό αυτό τομέα ενώ έχει διακριθεί στα περισσότερα Φεστιβάλ για το εξαιρετικό ταλέντο με το οποίο προβάλλει την τέχνη του. Το 1980 μάλιστα, στο φεστιβάλ Ιθάκης πήρε το βραβείο καλύτερης σκηνοθεσίας, σκηνογραφίας και ενδυματολογίας για το έργο «ο Τιλάλης» του Μιχάλη Μπουρμπούλη (1980).
Συνεχίζοντας ακατάπαυστα τη δράση του, το 2001, σε συνεργασία με τους μουσικούς Λουδοβίκο των Ανωγείων και Ψαραντώνη παρουσίασαν με πρωτότυπο τρόπο στην Ελλάδα και στο Εξωτερικό το γνωστό Κρητικό ποίημα του Βιτζέντζου Κορνάρου «Ερωτόκριτος». Την ίδια χρονιά το Θέατρο Τέχνης με επικεφαλής τον σκηνοθέτη Μίμη Κουγιουμτζή ανέβασαν με πρωτοφανή επιτυχία το έργο «Πλούτος» του Αριστοφάνη με πρωταγωνιστή τον Ευγένιο Σπαθάρη. Η παρουσία του στο ιερό θέατρο της Επιδαύρου υπήρξε ο πιο σημαντικός σταθμός της ζωή του. Η παράσταση συνεχίστηκε με την ίδια επιτυχία σε όλη την Ελλάδα.
Το 2003 επιστρέφοντας από το εξωτερικό έγραψε και ανέβασε το δεύτερο θεατρικό του έργο «Ε! ρε γλέντια» το οποίο παρουσιάστηκε στην Αθήνα και στην Επαρχία με τον Τάκη Βαμβακίδη στο ρόλο του Καραγκιόζη.
Εδώ και αρκετά χρόνια έχει αναγνωριστεί διεθνώς το Παγκόσμιο Μουσείο Θεάτρου Σκιών, που δημιουργησε με την πολύτιμη βοήθεια της γυναίκας του από το 1958, στο σπίτι τους στο Μαρούσι. Η προβολή αυτής της σπάνιας συλλογής, μέσω των ξένων τηλεοπτικών καναλιών όλου του κόσμου που τον επισκέφθηκαν, έκανε ακόμη πιο γνωστή τη χώρα μας στον τομέα του μαγικού κόσμου του ρωμαίικου Καραγκιόζη και της καταγωγής του.
Τέλος, τον Ιούνιο του 1995, ο Ευγένιος Σπαθάρης αμείφτηκε με το ωραιότερο δώρο που θα μπορούσε να τιμηθεί ένας καλλιτέχνης. Ένας καλλιτέχνης που ζει για να προσφέρει την χαρά και το χαμόγελο σε όλους τους θαυμαστές του τόσα χρόνια πιστού φίλου τους, Καραγκιόζη. Ο Δήμος Αμαρουσίου, με ιδιαίτερο σεβασμό και αγάπη απέναντι στο πρόσωπο του μεγάλου καλλιτέχνη της πόλης εξασφάλισε ένα κεραμίδι, μια μόνιμη στέγη για τον Καραγκιόζη και τους υπόλοιπους φίλους του, στην καρδιά του Μαρουσιού.
Έτσι, σήμερα, λειτουργεί ένα μοναδικό μουσείο ανοιχτό για ολόκληρο τον κόσμο με την επωνυμία «Σπαθάρειο Μουσείο Θεάτρου Σκιών Δήμου Αμαρουσίου» που ο μεγάλος «δάσκαλος» το έχει γεμίσει με πανέμορφες φιγούρες και σκηνικά του ελληνικού αυτού λαϊκού μας θεάτρου.
Ο Ευγένιος Σπαθάρης χάρισε με πολύ μεγάλη χαρά τις δημιουργίες του στην πόλη του Μαρουσιού με σκοπό να μαθαίνουν και οι νέες γενιές τι αντιπροσωπεύουν για μας τους Έλληνες ο Καραγκιόζης και η ιστορία του.
Ο Άγγελος Σικελιανός είπε: «Η τέχνη του Σπαθάρη είναι στη βάση της λαϊκής ψυχής και ζωής και μακάριος όποιος την αντικρίζει με τη σοβαρότητα που της οφείλεται. Μέσα της δεν κατασταλάζει μόνο η λαγαρή θυμοσοφία του λαού μας μπρος στα ανάποδα τον κόσμου, αλλά σκεπάζεται και η πηγαία δύναμη πόχει μέσα του και με την οποία υπερνικά αυτά τα ανάποδα με ψυχισμό ασύγκριτο, ανεβαίνοντας απ'τα σκαλιά της θείας του εξυπνάδας ως με τις κορφές τον ηρωισμού».
Ο μεγάλος Δάσκαλος Ευγένιος Σπαθάρης ζούσε με την οικογένειά του πάντα στο Μαρούσι και τα δύο τελευταία χρόνια έχει αφιερώσει περισσότερες ώρες στο δεύτερο ταλέντο του, τη ζωγραφική, συμμετέχοντας ενεργά σε ατομικές και ομαδικές εκθέσεις.
"Συνεχίζουμε το Αφιέρωμα και την Ειδική Έρευνα που αφορά την εκδημία του Ευγένιου Σπαθάρη του ανθρώπου που δίδαξε στους Έλληνες την παράδοση του Καραγκιόζη, ενώ πιο πάνω παρουσιάσαμε το κείμενο αφιερωμένο στη μνήμη του με τίτλο «Ο Καραγκιόζης περιβαλλοντολόγος» που γράφθηκε από μαθητές ενός απογευματινού τμήματος εκμάθησης ελληνικών στη Στοκχόλμη της Σουηδίας τώρα θα παρουσιάσουμε όλους τους επισκέπτες – αναγνώστες του Apodimos.com την εργασία των Ελλήνων μαθητών του 14ου Γυμνασίου Περιστερίου το 1998-99 με τίτλο Το θέατρο σκιών και η ελληνικότητα του .
Μαθητές γράφουν για το θέατρο σκιών και η ελληνικότητα του
Γεύση από τη δουλειά του Α1 και Α2 για τον Καραγκιόζη
Το θέατρο σκιών είναι από τα πιο ενδιαφέροντα θεατρικά είδη αλλά και ένα από τα πιο ελκυστικά θέματα μελέτης που προξενεί πραγματικά την ακαταμάχητη γοητεία της βαθιάς έρευνας για την ιστορία και την καταγωγή του.
Παρ' όλο που δεν έχει καθοριστεί η προέλευσή του και ο χρόνος που εμφανίστηκε, αναμφισβήτητο παραμένει το γεγονός ότι το θέατρο σκιών πρωτοεμφανίστηκε στις χώρες της Άπω Ανατολής. Πρέπει να σημειωθεί ότι, στην Νοτιοανατολική Ασία, οι περιοχές όπου υπάρχει, φαίνεται ότι ήταν υπό την επιρροή του Ινδικού πολιτισμού (4ος αι.)
Δερμάτινες φιγούρες Μαλαισίας
Αντίθετα η ιστορία του θεάτρου σκιών της Κίνας δεν φθάνει τόσο μακριά εφόσον οι κινέζικες εγκυκλοπαίδειες αναφέρουν την εμφάνισή του τον 11ο αι. Σύμφωνα με μια άποψη οι Κινέζοι παλιότερα έφραζαν τα παράθυρά τους με χαρτί. Οι σκιές που δημιουργούνταν πάνω στις φωτισμένες διάφανες επιφάνειες, τ’ αντικείμενα και τα πρόσωπα, έγιναν η αφετηρία για τη δημιουργία του θεάτρου σκιών.
Δερμάτινη φιγούρα του Κινέζικου θεάτρου σκιών
Παράλληλα μ’ αυτή τη μηχανική ερμηνεία, υπάρχει και μια άλλη κοινωνική. Οι γυναίκες στην Κίνα δεν επιτρέπονταν να πηγαίνουν στο θέατρο, επειδή όμως ήθελαν να ψυχαγωγηθούν καλούσαν στο σπίτι θιασάρχες που αντί για ηθοποιούς χρησιμοποιούσαν χάρτινες φιγούρες. Τέλος μια τρίτη ερμηνεία έχει μεταφυσικό χαρακτήρα. Ο αυτοκράτορας της Κίνας απαρηγόρητος για το θάνατο της γυναίκας του έμεινε κλεισμένος στα διαμερίσματά του και αρνιόταν να ασκήσει τα βασιλικά του καθήκοντα. Τότε διέταξε ένα μάγο να καλέσει το πνεύμα της. Πράγματι κατάφερε να παρουσιάσει τη σκιά της νεκρής σ’ ένα τεντωμένο πανί. Αυτή την παράδοση οι Κινέζοι την έβλεπαν σαν έναν τρόπο επικοινωνίας με τον κάτω κόσμο.
Δερμάτινη φιγούρα Ιάβας
Τον ίδιον αιώνα αναφέρεται η ύπαρξη του θεάτρου σκιών και στον μουσουλμανικό κόσμο σαν μυστηριακό που συμβόλιζε την δημιουργία του κόσμου. Η διάδοση από την Άπω στη Μέση Ανατολή έγινε από τους Τούρκους, όταν εξαπλώθηκαν στη Δυτική Ασία (13οαι.).Το πρώτο όνομα του ήταν Κογκουρτσάκ ή Κομπαρτσούκ ή Καβουρτσάκ που σημαίνει θέατρο σκιών.
Το ότι εμφανίζεται σαν μυστηριακό θέατρο, μας οδηγεί να ανατρέξουμε στα μυστήρια. Αρχαιότερα και σημαντικότερα μυστήρια, θεωρούνται τα Ελευσίνια, όπου το βασικότερο μέρος της μυσταγωγικής τελετής ήταν τα «δρώμενα». Μυστήρια είχαν στις θρησκείες τους και οι λαοί της Ανατολής, ωστόσο, η εμφάνιση και αναβίωση των μυστηριακών θρησκειών στις χώρες τους, σχετίζεται με την εξάπλωση σ’ αυτές του ελληνιστικού πολιτισμού. Μπορούμε, λοιπόν, όχι μόνο να αποδώσουμε στους Έλληνες, την καταγωγή του θεάτρου σκιών αλλά και να συμπεράνουμε ότι η τεχνική του ανάγεται στα Ελευσίνια μυστήρια.
Φέτος, (αναφερόμαστε το 1998-99) με την σκέψη ότι ένα είδος τέχνης ζει, όταν το γνωρίσει και το αγαπήσει έστω και ένας άνθρωπος, ξεκινήσαμε να δουλεύουμε τον Καραγκιόζη. Ένα είδος θεάτρου που γνώρισε μεγάλες δόξες, ψυχαγώγησε και διαπαιδαγώγησε, παρ' όλες τις αντίθετες γνώμες, γενιές Ελλήνων. Έτσι ξεκινήσαμε να γνωρίσουμε την ιστορία του Καραγκιόζη, τους παλιούς καραγκιοζοπαίχτες, τις χαρακτηριστικές ελληνικές φιγούρες, τη μουσική, τα θέματα των παραστάσεων. Φτιάξαμε και κυκλοφόρησε, ημερολόγιο με φιγούρες, του Καραγκιόζη, ενώ προγραμματίζουμε επίσκεψη στο Σπαθάρειο μουσείο θεάτρου σκιών, έκθεση με φιγούρες που θα φτιάξουμε και ευελπιστούμε, πως θα τα καταφέρουμε να κάνουμε και μία παράσταση στο σχολείο μας.
Ο Καραγκιόζης στην Ελλάδα
Ο Καραγκιόζης δεν ήταν άγνωστος στην Ελλάδα πριν από την Απελευθέρωση. Μάλιστα λέγεται ότι, τον καιρό που ετοιμαζόταν η επανάσταση, το θέατρο αυτό χρησίμευε σαν τόπος συνάντησης των αρχηγών της που κατάστρωναν εκεί τα σχέδιά τους δίχως να τους υποψιαστούν οι Τούρκοι.
Παιζόταν, βέβαια, στην ελληνική γλώσσα αλλά αποτελούσε θέαμα ακατάλληλο, χυδαίο ενώ τα βασικά του στοιχεία ήταν τούρκικα. Επρόκειτο άλλωστε για θέατρο που περιόδευε από περιοχή σε περιοχή ξεκινώντας κυρίως από την Πόλη. Μετά την απελευθέρωση, ο Καραγκιόζης εγκαθίσταται μόνιμα στην Ελλάδα και από τις αρχές πλέον του 1900 μπορούμε να μιλάμε για καθαρά ελληνικό Καραγκιόζη.
Σήμερα, η θεατρική αυτή παράδοση συνεχίζεται με ενδιαφέρον από διάφορους παίκτες σε όλη την Ελλάδα, μα και στο εξωτερικό και οι θεατές εξακολουθούν να την δέχονται με μεγάλη αγάπη και απέραντη νοσταλγία. Πρόκειται για μια κληρονομιά πολύτιμη που δεν πρέπει να χαθεί και αξίζει γιατί ο ήρωάς της είναι ο καθρέφτης της γνήσιας ελληνικής ψυχής. Ας γνωρίσουν οι επισκέπτες – αναγνώστες του Apodimos.com τις Φιγούρες του Ελληνικού Θεάτρου Σκιών:
· Ο Καραγκιόζης
Είναι ο ιδανικός τύπος του φτωχού Έλληνα, του τόσο φτωχού που έχει πια απαρνηθεί κάθε ιδιωτική φροντίδα κι έχει εξυψωθεί σε εύθυμη φιλοσοφική θεώρηση της ζωής. Είναι αγαθός, σκληρός καμιά φορά στ'αστεία του, αλλά καλόκαρδος στο βάθος. Γεμάτος τεμπελιά και αισιοδοξία, αλλά και γεμάτος διάθεση ν'ανακατεύεται σε όλα. Τον ενδιαφέρει κάθε τι που γίνεται γύρω του, όλους τους πειράζει και τους κοροϊδεύει και προ πάντων τον ίδιο τον εαυτό του. Το χέρι του είναι εξαιρετικά ευκίνητο και υπερβολικά μακρύ, για σκηνικούς λόγους, για να μπορεί να ξύνει την πλάτη του και το κεφάλι του ή για να χειρονομεί. Επίσης έχει συμβολική σημασία γιατί εκπροσωπεί το έξυπνο πνεύμα του. Καρπαζώνει προθυμότατα, δέρνει αλλά και δέρνεται. Είναι ευφυολόγος, ετοιμόλογος και αστείος, ποτέ όμως γελοίος. Δεν είναι ταπεινός, ούτε όταν δέρνεται. Το δέχεται κι αυτό σαν μια κακοτυχία του και σαν συνέπεια της κακοκεφαλιάς του, με την ίδια εύθυμη εγκαρτέρηση και το ίδιο ειρωνικό του κέφι.
· Ο Χατζηαβάτης
Είναι ο τύπος του ραγιά που ζει ακόμα με την ανάμνηση της τουρκοκρατίας. Παμπόνηρος, ανήσυχος για όλα, αδύνατος, δειλός και κόλακας, κυρίως απέναντι στους ισχυρούς. Προσποιείται τον μισοκακόμοιρο ενώ ο νους του δουλεύει και ειδικά στις βρομοδουλειές. Από την άλλη πλευρά, εκπροσωπεί τον τύπο του βιοπαλαιστή αστού. Το επάγγελμά του είναι τελάλης, μεσίτης και ταχυδρόμος που εκτελεί παραγγελίες του μπέη και του πασά. Ωστόσο είναι ευγενικός, αξιοπρεπής και αξιόπιστος. Οικογενειάρχης, αν και δεν παρουσιάζεται αυτό ποτέ στη σκηνή, είναι πιο μορφωμένος κοινωνικά από τον Καραγκιόζη και γνωρίζοντας καλύτερα τον κόσμο προσπαθεί πάντα να διορθώνει τον φίλο του ή να τον δασκαλεύει.
· Ο Μπαρμπα - Γιώργος
Εκπροσωπεί τον βουνίσιο Έλληνα, τον γνήσιο Ρουμελιώτη που ο χαρακτήρας του παρέμεινε αδιάφθορος μέσα στο πέρασμα του χρόνου. Είναι τύπος αγαθός, ηθικός και δυνατός. Καμαρώνει που είναι θείος του Καραγκιόζη και γι'αυτό του προσφέρει στοργικά την προστασία του.
Αναφερθήκαμε πιο πάνω γράφοντας ότι με την σκιά και το φως «παίζανε» και οι αρχαίοι Έλληνες. Χρησιμοποιούσαν τις σκιές οι Ιερείς, για να παραστήσουν στα Ελευσίνια μυστήρια, τα δρώμενα που εξυπηρετούσαν το δραματικό τους μήνυμα.
Αλλά η σκιά, συστηματοποιημένη σε θέατρο, συναντάται ν' αναφέρεται σε γραπτή πηγή στην Κίνα τον 11ο αιώνα μ.Χ. Και υπάρχει μια μυθολογία σχετική μ' αυτό. Κάποιος πρίγκιπας, έχασε τη γυναίκα του, την οποία υπεραγαπούσε. Έπεσε σε μεγάλη θλίψη και κόντεψε να πεθάνει. Τότε ένας φίλος του σκαρφίστηκε το εξής : Πήρε και ζωγράφισε, τη μορφή της γυναίκας του πρίγκιπα πάνω σ' ένα λεπτό διάφανο κομμάτι δέρμα και την έφτιαξε φιγούρα. Ύστερα κατασκεύασε ένα τελάρο και πάνω του τέντωσε ένα κομμάτι ύφασμα. Το φώτισε από πίσω κι άρχισε να κουνάει πάνω του τη φιγούρα της γυναίκας, μιμούμενος παράλληλα και τη φωνή της. Έτσι κάπως μαλάκωσε ο πόνος του φίλου του πρίγκιπα...
Κάποιοι άλλοι υποστηρίζουν ότι το θέατρο Σκιών το ανακάλυψαν νομάδες Τουρκομάνοι τον 11ο αιώνα μ.Χ. Αλλά περί αυτού δεν υπάρχει γραπτή πηγή. Το σίγουρο είναι ότι οι Άραβες (Περσία - Αίγυπτος) τον 12ο-13ο αιώνα, έχουν αναπτύξει ένα υψηλής ποιότητας θέατρο ΣΚΙΩΝ. Από αυτή την εποχή μάλιστα, διασώζονται και κείμενα παιγμένων έργων θεάτρου ΣΚΙΩΝ.
Στον Ελλαδικό χώρο εμφανίζεται στα 1841 στο Ναύπλιο όπου στην εφημερίδα της εποχής, γίνεται λόγος για τον Καραγκιόζη. Ο πρώτος καραγκιοζοπαίκτης στην Ελλάδα, ήταν ο Μπαρμπα-Γιάννης Βράχαλης. Αμέσως ο Καραγκιόζης γίνεται δεκτός και αγαπητός στην ελεύθερη Ελλάδα, και όπου παίζεται παράστασή του γεμίζει από απλό κόσμο.
Η απαλλαγή του Καραγκιόζη από τα Τούρκικα στοιχεία, θα γίνει με πολλή σοφία από τον ΔΗΜΗΤΡΙΟ ΣΑΡΔΟΥΝΗ ή ΜΙΜΑΡΟ στα 1890 στη ΠΑΤΡΑ. Μεγάλος μάστορας και μίμος ο ... Μίμαρος, χτενίζει από τα αισχρά λόγια και άσεμνες εκφράσεις και κινήσεις τον Καραγκιόζη, και σιγά - σιγά του δίνει τη φόρμα που βλέπουμε και σήμερα. Με τον καιρό, γίνεται πια ΣΑΤΙΡΙΚΟ Θέατρο. Xρησιμοποιώντας την παλιά εξουσία (Πασά, Βεζυροπούλα, Βεζύρη, Βεληγκέκα), πρόσωπα που δεν υπήρχαν στο Τούρκικο Θέατρο Σκιών, σατιρίζει την καινούργια εξουσία.
Από τόπο σε τόπο, προσθέτονται νέοι τύποι, ανάλογα με τις ανάγκες της περιοχής, από τους οποίους οι πιο ισχυροί, παραμένουν μέχρι σήμερα. Στην Αθήνα, τον πρωτοβλέπουμε στα 1852 σε συνοικία της Πλάκας.
Όπως στον Τούρκικο Καραγκιόζη, έτσι και στον Ελληνικό, τα γυναικεία πρόσωπα είναι λιγοστά, γιατί ο παίκτης που κάνει όλες τις φωνές, είναι άνδρας. Το ίδιο συμβαίνει και στο αρχαίο Ελληνικό Θέατρο, όπου οι ηθοποιοί ήταν άνδρες, που έκαναν και τους γυναικείους ρόλους. Μεγάλη ομοιότητα του Καραγκιόζη υπάρχει και με τα πρόσωπα της Αρχαίας Αριστοφανικής Κωμωδίας. Ο Καραγκιόζης φαίνεται σαν ο απόγονος των δούλων των Αριστοφανικών κωμωδιών..
Η πιο γόνιμη περίοδος που ανθεί το Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο Σκιών, είναι από το 1915 μέχρι το 1950 όπου στην περίοδο αυτή, δημιουργούνται τα περισσότερα έργα, απ` αυτά που παίζονται και σήμερα, και γεννιούνται οι μεγαλύτεροι καραγκιοζοπαίκτες. Κάθε γειτονιά έχει το δικό της μαντράκι, που γεμίζει κάθε βράδυ από πλήθος κάθε ηλικίας.
Όπως αντιληφθήκατε είναι σκοτεινές και βαθιές οι ρίζες του Θεάτρου Σκιών. Ο Καραγκιόζης μας και τα πρόσωπα που τον περιστοιχίζουν, είναι καθαρά ΕΛΛΗΝΙΚΟ - ΛΑΪΚΟ - ΘΕΑΤΡΟ. Σήμερα στη Μεσόγειο μόνο στην Ελλάδα παίζεται Θέατρο Σκιών, και σε τόσο μεγάλο ακροατήριο. Και λίγα λόγια για τους Έλληνες παίκτες που είναι οι Καραγκιοζοπαίκτες:
· Ο Καραγκιοζοπαίκτης, είναι ένας μεγάλος δημιουργός. Μόνος του κατασκευάζει τις φιγούρες του, τις ζωγραφίζει και τις σκαλίζει από δέρμα μεγάλου ζώου.
· Ο Καραγκιοζοπαίκτης, μόνος του φτιάχνει τα σκηνικά. Μόνος του κάνει όλες τις φωνές, και τα έργα που παίζει, δεν είναι γραμμένα σε κείμενο, αλλά στη μνήμη κάθε Καραγκιοζοπαίκτη, από τον καιρό που ήτανε βοηθός. Δηλαδή από στόμα σε στόμα, από Καραγκιοζοπαίκτη σε βοηθό, σαν το Δημοτικό τραγούδι, ανήκει κι αυτό στον Παραδοσιακό - λαϊκό λόγο.
· Ο Καραγκιοζοπαίκτης, κάνει τη Σκηνοθεσία, τη μουσική επιμέλεια, προετοιμάζει με τη φαντασία του τα διάφορα εφέ. Επίσης εκείνος μόνος του, κατασκευάζει τη σκηνή του, δίνοντας τη δική του αρχιτεκτονική. Δηλαδή, ο Καραγκιοζοπαίκτης πρέπει να είναι ένα πολύπλευρο ταλέντο.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΣΚΙΩΝ
Συνεχίζοντας το Αφιέρωμα και Ειδική Έρευνα αναφερόμαστε στο κεφάλαιο που αφορά την Ιστορία του Καραγκιόζη και του Θεάτρου Σκιών ενημερώνουμε τους Έλληνες και τους Απόδημους αδελφούς μας, ότι οι Τούρκοι ανακινούν θέμα προέλευσης του λαϊκού ήρωα μας , δημιουργώντας ένα νέο σημείο «τριβής» στις ελληνοτουρκικές σχέσεις και το θέμα αυτό βρίσκεται σε εξέλιξη με αφορμή τον... Καραγκιόζη. Οι Τούρκοι άρχισαν να ανακινούν «θέμα Καραγκιόζη» και ζητούν από τους Έλληνες να τον αφήσουν ήσυχο και να μην τον οικειοποιηθούν, όπως επιχείρησαν να κάνουν με τον... μπακλαβά, τον καφέ, το λουκούμι, ακόμη και με το ούζο! Το θέμα της προέλευσης του Καραγκιόζη προέκυψε αιφνιδίως στον τουρκικό Τύπο, με την εφημερίδα «Γενί Σαφάκ» να γράφει «Προσοχή να μη μας αρπάξει ο Έλληνας και τον Καραγκιόζη» και να υπενθυμίζει στους αναγνώστες της ότι η Ελλάδα είχε δημιουργήσει στο παρελθόν αντιδικίες με το σήμα κατατεθέν του λουκουμιού, το οποίο, σύμφωνα με την εφημερίδα, ανήκει αποκλειστικά στην Τουρκία. Ο φόβος της «υφαρπαγής» του Καραγκιόζη από τους Έλληνες φαίνεται να προξένησε σημαντικό άγχος στη γειτονική χώρα, αφού στο άψε σβήσε δημιουργήθηκαν σωματεία για την προστασία όχι μόνον του Καραγκιόζη, αλλά και του Χατζηαβάτη.
Έτσι ιδρύθηκε από την Τουρκία ο Σύνδεσμος Έρευνας και Ανάπτυξης της Κουλτούρας του Καραγκιόζη, με πρόεδρο έναν παλαιό καραγκιοζοπαίκτη, ονόματι Οτσάλ, που επέστησε την προσοχή των Τούρκων ότι η Ελλάδα εδώ και χρόνια εργάζεται αθορύβως για να κατοχυρώσει ως Έλληνα τον Καραγκιόζη. Υπέδειξε μάλιστα ότι «εάν δεν λάβουμε μέτρα,τότε και ο Καραγκιόζης θα μεταναστεύσει από εμάς και θα εγκατασταθεί στην Ελλάδα». Δεν έμεινε όμως στις δηλώσεις, αλλά «αποκάλυψε» ότι η Ελλάδα έχει ιδρύσει ακόμη και Μουσείο Καραγκιόζη και τα τουριστικά φυλλάδιά της δείχνουν και τον Καραγκιόζη και τον Χατζηαβάτη. Το θέμα πέρασε και στον ελληνοκυπριακό Τύπο με τον «Πολίτη»να γράφει ότι ο τούρκος πρόεδρος του Σωματείου δεν παρέλειψε να σημειώσει ότι στην Ελλάδα υπάρχουν περί τους 400 καραγκιοζοπαίκτες, ενώ στην Τουρκία κανένας!
Για τον λόγο σε συνέχεια του Αφιερώματος και Ειδικής Έρευνας που αφορά την εκδημία του Ευγένιου Σπαθάρη του ανθρώπου που δίδαξε στους Έλληνες την παράδοση του Καραγκιόζη, παρουσιάσουμε όλους τους επισκέπτες – αναγνώστες του Apodimos.com όλες τις πληροφορίες που συλλέξαμε για την Ιστορία του Καραγκιόζη και του Θεάτρου Σκιών.
Πότε και πώς πρωτοεμφανίστηκε το θέατρο Σκιών; Η σκιά είναι το πιο πιστό σκυλί μας. Μας ακολουθεί παντού . . . Άνθρωπος χωρίς σκιά δεν γίνεται... και μας αρέσει από παιδιά να παίζουμε με τη σκιά μας... να τη βλέπουμε να μεγαλώνει όταν πέφτει ο ήλιος πλάγια... να κουνάμε τα χέρια μας και να σχηματίζονται διάφορα σχήματα στον τοίχο.
Με την σκιά και το φως «παίζανε» και οι αρχαίοι Έλληνες. Χρησιμοποιούσαν τις σκιές οι Ιερείς, για να παραστήσουν στα Ελευσίνια μυστήρια, τα δρώμενα που εξυπηρετούσαν το δραματικό τους μήνυμα. Οι τελετές αυτές είχαν σχέση με τη Δήμητρα και την Περσεφόνη, την γέννηση και το θάνατο, τη διαδοχή.
Στο χλιαρό αέρα των αθηναϊκών νυκτών , πολύ κοντά στο βράχο, όπου βρίσκονται τα ερείπια του θεάτρου του Διονύσου με φόντο τις σκιές της Ακροπόλεως και του ναού του Διός , το ακροατήριο παρακολουθεί με ενδιαφέρον τις παραστάσεις και τα τραγούδια του αθάνατου Καραγκιόζη. Περιγράφει ο Τζούλιο Καϊμη
Η γέννηση του πασίγνωστου λαϊκού μας ήρωα του ελληνικού θεάτρου σκιών , του αγαπημένου μας Καραγκιόζη, δεν είναι απόλυτα εξακριβωμένη και έχουν διατυπωθεί πολλές απόψεις πάνω στο θέμα αυτό. Η ιστορία της δημιουργίας του βασίζεται σε προφορικές παραδόσεις από τις οποίες η πιο διαδεδομένη αναφέρεται στον γνωστό θρύλο του Καραγκιόζη και του Χατζηαβάτη που ζούσαν στην Προύσα.
Ο Χατζηαβάτης ήταν εργολάβος οικοδομών και είχε αναλάβει να χτίσει το σαράϊ του πασά της Προύσας. Πήρε στο γιαπί εργάτες και αρχιμάστορα έβαλε τον Καραγκιόζη που ήταν μαραγκός, μα είχε μυαλό πρωτομάστορα. Ο πασάς είδε ότι το σαράϊ αργούσε να τελειώσει κι εφοβέρισε τον Χατζηαβάτη πως θα τον θανατώσει. Ο Χατζηαβάτης φοβήθηκε και φανέρωσε στον πασά ότι φταίχτης ήταν ο Καραγκιόζης που έλεγε αστεία στους μαστόρους και γελούσαν.
Ο πασάς φοβέρισε και τον Καραγκιόζη αλλά εκείνος εξακολούθησε να αστειεύεται. Έτσι ο πασάς τον θανάτωσε. Όλοι αγανάχτησαν με τον άδικο σκοτωμό του Καραγκιόζη κι ο πασάς για να ημερέψει τον λαό έχτισε ένα ωραίο μνημείο στην Προύσα κι έθαψε εκεί τον Καραγκιόζη με μεγάλες τιμές. Η αδικία όμως αυτή κόστισε πολύ στον πασά κι αρρώστησε βαριά. Οι άλλοι αγάδες για να διασκεδάσουν τον πασά έφεραν τον Χατζηαβάτη στο σαράϊ να του λέει τα χωρατά του Καραγκιόζη. Μια μέρα ο Χατζηαβάτης έκοψε έναν χάρτινο Καραγκιόζη, τέντωσε ένα πανί που το φώτισε κι έδωσε παράσταση Καραγκιόζη. Ο πασάς ευχαριστήθηκε τόσο που του έδωσε άδεια να παίζει παραστάσεις όπου θέλει. Λέγεται, λοιπόν, πως έτσι δημιουργήθηκε ο Καραγκιόζης.
Υπάρχει όμως και ακόμα ένας θρύλος για τον Καραγκιόζη που αναφέρεται στην ιστορία ενός Έλληνα από την Ύδρα, του Γ. Μαυρομάτη και τοποθετείται χρονολογικά περίπου τον 18ο αιώνα. Ο Μαυρομάτης, λέγεται ότι ήλθε στην Τουρκία από την Κίνα με το θέατρο σκιών του. Αποφασίζοντας να εγκατασταθεί πλέον μόνιμα στην Πόλη, προσάρμοσε τόσο τη ζωή του όσο και το θέατρό του στα ήθη των Τούρκων. Έτσι, ονόμασε τον πρωταγωνιστή του Καραγκιόζ, προέκταση στα ελληνικά Καραγκιόζης, που στα τούρκικα σημαίνει μαυρομάτης. Ο Μαυρομάτης πέθανε στην Τουρκία και πληροφορίες αναφέρουν ότι είχε βοηθό του τον Γιάννη Μπράχαλη, τον πρώτο καλλιτέχνη του είδους που έφερε τον Καραγκιόζη στην Ελλάδα.
Οι πρώτες ιστορικά βεβαιωμένες πληροφορίες για το θέατρο του Καραγκιόζη εντοπίζονται στα μέσα του 17ου αιώνα και μας τον παρουσιάζουν να εκφράζει εικόνες από την ζωή των Τούρκων. Πολλοί υποστήριξαν ότι ο Καραγκιόζης μας ήταν τούρκικο θέατρο, όμως, όποιος γνωρίζει τον πνευματικό χαρακτήρα των λαών που ζούσαν μέσα στην τουρκική αυτοκρατορία, δύσκολο να φαντασθεί τούρκο, ή εβραίο ή αρμένη για δημιουργό του Καραγκιόζη και μάλιστα εμπνευσμένο από τη ζωή δυο Ελλήνων: του Χατζηαβάτη και του Μαυρομάτη. Απλώς, η εντύπωση δημιουργήθηκε γιατί, μετά την εμφάνιση του Καραγκιόζη, η τουρκική κυριαρχία απλώθηκε σ'όλες τις χώρες της Βυζαντινής αυτοκρατορίας και επόμενο ήταν το θέατρο σκιών να πάρει μορφή και έκφραση σύμφωνα με τις νέες κοινωνικές συνθήκες, δηλαδή, οθωμανική.
Ήταν, επομένως, λογικό οι ακόλουθοι τέσσερις σχεδόν αιώνες της τουρκοκρατίας να έχουν σαν αποτέλεσμα να ξεχασθεί τόσο πολύ η ελληνικότητά του, ώστε οι περισσότεροι ερευνητές να χαρακτηρίζουν τον Καραγκιόζη σαν τούρκικο θέατρο σκιών. Παρουσίαζε την τούρκικη ζωή ο Καραγκιόζης επειδή μέσα στην τουρκοκρατία διαμορφώθηκε και προς τους Τούρκους κυρίως απευθυνόταν. Ήταν ανάγκη, επομένως, να καλυφθεί με τούρκικο όνομα ο κεντρικός του ήρωας, γιατί διαφορετικά ήταν αδύνατον να ελέγχει τα φαινόμενα και τους τύπους της τούρκικης κοινωνικής ζωής.
Το Θέατρο Σκιών έστησε το τσαντίρι του στα μοναστήρια, στους τεκέδες, αλλά και στα εργαστήρια των βιοτεχνών του Παζαριού, που έγινε το επίκεντρο της πόλης σ'όλη την Ανατολή. Εδραίωσε μιαν ισότιμη σχέση και διαλεκτική ανάμεσα στην πόλη και στην ύπαιθρο και διαχώρισε όλες τις κοινωνικές ομάδες της οθωμανικής επικράτειας σε τρεις «τάξεις», ανάλογα με τη θέση που έπαιρνε το κάθε άτομο στην παραγωγή:
a. στην τάξη των «ανθρώπων του σπαθιού», όπου κατατάχθηκαν οι εμπειροπόλεμοι των φυλών του βουνού και της ερήμου, κτηνοτρόφοι και διαμετακομιστές,
b. στην τάξη των «ανθρώπων του σφυριού και του δρεπανιού», όπου κατατάχτηκαν οι βιοτέχνες της πόλης και των κεφαλοχωρίων καθώς και οι καλλιεργητές των κάμπων και
c. στην τάξη των «ανθρώπων της πένας», στην οποία κατατάχτηκαν τα μέλη της μουσουλμανικής και χριστιανικής ιεραρχίας, που αποτέλεσαν τη νομοθετική, δικαστική, διπλωματική και αργότερα διοικητική υπαλληλία και γραφειοκρατία.
Ο Καραγκιόζης ο Τσιγγάνος, έγινε σύμβολο των ανθρώπων του σφυριού, των βιοτεχνών του Παζαριού γενικά. Ο Χατζηαβάτης έγινε το σύμβολο των γραμματιζούμενων, των ανθρώπων της πένας κι ο Μουσταφάς ο Μπεκρής, σύμβολο των πολεμιστών που είναι συνέχεια μεθυσμένοι από τη δύναμή τους. Ο Καραγκιόζης δεν ήταν τουρκικός όπως γράφτηκε συχνά. Το Παζάρι ήταν και ελληνόφωνο και τουρκόφωνο κι ο Καραγκιόζης παιζόταν από την αρχή που εμφανίστηκε και στις δύο γλώσσες του Παζαριού: και στην ελληνική λαϊκή και στην τούρκικη λαϊκή γλώσσα. Καλλιεργούσε τη διαλογική συζήτηση. Δίδασκε στους θεατές το διάλογο, το παζάρεμα, τις έξυπνες ατάκες και το λογοπαίγνιο που επιτρέπει στον καθένα να είναι ετοιμόλογος. Αυτή η μορφή του Οθωμανικού Θεάτρου Σκιών που γεννήθηκε στη Μικρασία και στην Κωνσταντινούπολη, κυριάρχησε παντού, σε όλη την Ανατολή, στα Βαλκάνια και στη Βόρεια Αφρική. Και απ' αυτήν θα προκύψουν αργότερα οι εθνικές μορφές του Θεάτρου Σκιών, στην Ελλάδα,
στην Τουρκία, στη Ρουμανία, στη Γεωργία, στο Ιράκ, στη Συρία, στην Αίγυπτο, στη Λιβύη, στην Τυνησία, στην Αλγερία αλλά και στην Ευρώπη.
Κλείνοντας αυτό το Αφιέρωμα και Ειδική Έρευνα για την εκδημία του Ευγενίου Σπαθάρη πιστεύουμε σαν Apodimos.com ότι όλοι οι Έλληνες και τους Απόδημοι αδελφοί μας θα περάσουν και στα παιδιά τους όλες τις πληροφορίες που παρουσιάσαμε πιο πάνω. Ενώ θα παρουσιάσουμε σε όλους τους επισκέπτες – αναγνώστες σαν επίλογο για να γευθούν λίγο Βέγγο για τον οποίο θα του κάνουμε ξεχωριστό αφιέρωμα και για τον συγκρίνετε με τον Καραγκιόζη δείτε και αυτό κάνοντας ΚΛΙΚ στο http://www.youtube.com/watch?v=QbeXg3HcZ8E&NR=1
Πηγές: Apodimos.com με βασικές πληροφορίες από τα karagiozismuseum.gr– karagkiozis.com –asda.gr – neolaia.de – tovima.gr – alex.eled.duth.gr – enet.gr – capital.gr – in.gr
