Της συνεργάτιδας του www.apodimos.com Νάνσυ Κριτσόβα

Στο νοτιότερο άκρο της Αττικής γης βρίσκεται η περιοχή του Σουνίου. Κατά την αρχαιότητα ο δήμος του Σουνίου ανήκε στην Λεοντίδα φυλή. Η οχυρωμένη μάλιστα κορυφή του υπήρξε για τους Αθηναίους ένα από τα βασικότερα φρούρια της Αττικής που διέθετε αξιόμαχη φρουρά.

Στην πιο ψηλή κορυφή του ακρωτηρίου αυτού, την οποία με επιμέλεια ισοπέδωσαν οι κάτοικοι της περιοχής, και μέσα στον περιτειχισμένο χώρο κτίστηκε το ιερό και ο ναός του Ποσειδώνα.

Τμήματα του ναού σώζωνται στις μέρες μας, όπως οι δώδεκα από τους κίονες, γνωστοί ως «Καβοκολόννες». Οι κολόννες αυτές γίνονταν ορατές από τη θάλασσα μόνο σε όσους παρέπλεαν το Σούνιο προσφέροντάς τους ένα μοναδικό θέαμα.

Ο ναός ήταν κτισμένος πάνω στα ερείπια ενός παλαιότερου δωρικού ναού, ο οποίος είχε καταστραφεί κατά την επιδρομή του Μαρδονίου το 480 με 479 π.Χ. και δεν είχε κατορθώσει ακόμη να αποπερατωθεί. Για πολύ καιρό ο κατεστραμμένος ναός παρέμενε ερειπωμένος, ώσπου τελικά να ξαναχτιστεί από τον Περικλή γύρω στα 444 με 440 π.Χ. Αυτή τη φορά ο ναός ήταν μαρμάρινος, σε αντίθεση με τον προηγούμενο που ήταν από πωρόλιθο, ενώ ο στυλοβάτης ήταν μεγαλύτερος. Ο αριθμός των κιόνων παρέμεινε ο ίδιος: 6 κίονες στη στενή πλευρά του ναού και 13 στη μακριά.

Στον νεώτερο ναό υπήρχαν επιπλέον τέσσερις κίονες: δύο ανάμεσα στις παραστάδες του πρόναου και δύο στον οπισθόδομο. Εδώ όμως δεν υπήρχαν οι δύο εσωτερικές κιονοστοιχίες του παλαιότερου ναού, που χώριζαν τον κυρίως ναό σε 4 μέρη. Πάνω από τον πρόναο υπήρχε ζωφόρος η οποία απεικόνιζε πιθανότατα κενταυρομαχίες, γιγαντομαχίες καθώς και τους άθλους του Θησέα.

Ο ναός μάλιστα του Ποσειδώνος μοιάζει αρκετά με το ναό του Ηφαίστου (Θησείο) στην Αθήνα μόνο που είναι λίγο μικρότερος.

Το ιερό ήταν προσιτό μόνο από την βόρεια πλευρά, όπου υψωνόταν το εντυπωσιακό πρόπυλο. Μέσα στον περίβολο του ιερού, στη βόρεια και δυτική πλευρά του υπήρχαν δύο στοές. Η μία μάλιστα από αυτές χωριζόταν εσωτερικά σε δύο μέρη με εσωτερική κιονοστοιχία αποτελούμενη από έξι κίονες. Πιθανότατα οι στοές αυτές να χρησιμοποιούνταν από τους προσκυνητές που κατέφευγαν στο ιερό τις μέρες διαφόρων εορτών.

Επίσης, στα ανατολικά του περιβόλου ανασκάφηκε αποθέτης μέσα στον οποίο βρέθηκαν αρχαϊκοί κούροι και άλλα γλυπτά. Από το πλήθος των γλυπτών αναθημάτων που ανασκάφηκαν συμπεραίνουμε ότι το παλαιό ιερό βρισκόταν ήδη σε μεγάλη ακμή, πριν την καταστροφή του. Μετά όμως την περσική επιδρομή φαίνεται πως τα κατεστραμμένα αναθήματα συγκεντρώθηκαν σ’αυτόν τον αποθέτη. Στο ιερό του Ποσειδώνα φαίνεται πως λατρευόταν και η Αφροδίτη η «πελαγία» ή «λιμενία» όπως μαρτυρεί το βάθρο που βρέθηκε και φέρει την επιγραφή: «Αφροδίτη ποντία»(= αφιερωμένο στη θαλάσσια Αφροδίτη).

Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η ανασκαφή του ναού του Ποσειδώνα είχε για πολύ καιρό απασχολήσει τους ερευνητές του περασμένου αιώνα, οι οποίοι επηρεασμένοι από τον Παυσανία πίστευαν ότι τα ερείπια του ναού ανήκαν στην Αθηνά. Ο ίδιος ο Παυσανίας παραπλέοντας το Σούνιο από τα ανατολικά την εποχή που η περιοχή βρισκόταν ήδη σε παρακμή και που ο ναός είχε ερειπωθεί θεώρησε ότι οι κίονες που πρόβαλλαν επιβλητικά από την κορυφή του ακρωτηρίου ήταν ερείπια του ιερού της «σουνιάδος Αθηνάς», η οποία λατρευόταν επίσης στην περιοχή. Τελικά η παρεξήγηση αυτή λύθηκε μόνο τον περασμένο αιώνα, γύρω στα 1899, όταν στα βορειοανατολικά της κορυφής του ακρωτηρίου, στην κορυφή ενός άλλου χαμηλότερου λόφου, ανασκάφηκε ο πραγματικός ναός της Αθηνάς. Ο ναός αυτός μάλιστα, ο οποίος είναι λιγότερο επιβλητικός από αυτόν του Ποσειδώνα, κτίστηκε με τις προσπάθειες των ίδιων των κατοίκων του Σουνίου.

Οι κάτοικοι του Σουνίου ήταν χωρισμένοι σε δύο συνοικισμούς: ο ένας εκτεινόταν στην κορυφή του ακρωτηρίου, έξω από το ιερό και προστατευόταν από το οχυρωματικό τείχος, ενώ ο άλλος βρισκόταν στο λιμάνι. Στα βορειοδυτικά μάλιστα του ιερού ανασκάφηκε δρόμος ο οποίος μας πείθει ότι η ανάβαση στην κορυφή πραγματοποιόταν από τα ανατολικά, δηλ. από το λιμάνι, προς τα δυτικά. Αντίθετα, σήμερα ο δρόμος οδηγεί κατευθείαν στο ιερό χωρίς να περνά από το λιμάνι (σημερινή παραλία). Στον αρχαίο δρόμο επίσης έχουν βρεθεί ερείπια κατοικιών και δεξαμενές που μαρτυρούν την παρουσία του αρχαίου συνοικισμού.

Αξίζει να αναφερθεί ότι ο δήμος του Σουνίου είχε γνωρίσει μεγάλη ακμή και στο λιμάνι του κατέφευγαν συχνά τα πλοία που ήθελαν να προστατευτούν από τις θαλασσοταραχές. Η οχυρωμένη μάλιστα κορυφή του, στην οποία συμπεριλαμβάνεται και το ιερό του Ποσειδώνα, αποτελούσε για τους αρχαίους ένα από τα βασικότερα φρούρια της Αττικής.

Οι απόκρυμνες πλαγιές του ακρωτηρίου προσέφεραν ασφαλή προστασία από την μεριά της θάλασσας, ενώ η περιτείχιση του φρουρίου περιελάμβανε μόνο την βορειοανατολική πλευρά του. Οι ανασκαφές επίσης απέδειξαν ότι η οχύρωση είχε γνωρίσει δύο περιόδους. Η ανύψωση του τείχους πρέπει να ξεκίνησε πριν το 413 π.Χ., την εποχή δηλ. που ο Άγις, βασιλιάς της Σπάρτης, επιτέθηκε στην Αττική, ενώ η δεύτερη περίοδος οχύρωσης πιθανότατα συμπίπτει με την κατοχή της περιοχής από τον Αντίγονο Γονατά στα μέσα του 3^ου αι.π.Χ. Την σπουδαιότητα του ακρωτηρίου αποδεικνύει και η ύπαρξη νεοσοίκων στα νοτιοδυτικά του ιερού του Ποσειδώνα για την προστασία των πολεμικών πλοίων καθώς και η διοργάνωση εορτών στην οποία συμμετείχαν οι πιο επιφανείς Αθηναίοι.

Η ακμή όμως του πολιτισμού αυτού ήταν σύντομη. Ήδη το 2^ο αι. μ.Χ., όπως έχει ήδη προαναφερθεί, η περιοχή βρισκόταν σε παρακμή και ο ναός του Ποσειδώνα ήταν ερειπωμένος σε σημείο που κανείς πια δε θυμόταν σε ποιον θεό ήταν αφιερωμένος. Τα γλυπτά μάλιστα του ναού αυτού καθώς και της «Αθηνάς σουνιάδος» είχαν μεταφερθεί στην Αθήνα για την κατασκευή άλλων αρχιτεκτονικών οικοδομημάτων.

Αργότερα, την εποχή της τουρκοκατίας και λίγο αργότερα πολλά μέρη των ναών αυτών, όπως κίονες και κιονόκρανα, βρέθηκαν στα χέρια ξένων που έρχονταν από τη Δύση στην Ελλάδα να θαυμάσουν τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Έτσι, σήμερα τα μνημεία αυτά βρίσκονται διάσπαρτα σε μουσεία της Αγγλίας, της Πρωσίας καθώς και σε ιδιωτικές συλλογές του εξωτερικού μαρτυρώντας έτσι την ύπαρξη ενός ακόμη πρώην ακμάζοντος αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.

Νάνσυ Κριτσόβα